“Anton, je bent veel te pessimistisch”, klonk het uit de zaal. De opmerking verbaasde me. Ik ben al wel eerder voor optimist uitgemaakt, en zo zie ik mezelf ook. Dit verwijt was nieuw voor me.

Oude en nieuwe media

Voor de context: ik was uitgenodigd om te spreken op het Christelijk Sociaal Congres in Doorn. Ik mocht reageren op het boeiende verhaal van Ronald van Steden over veiligheid en vertrouwen en richtte me daarbij specifiek op de rol van oude en nieuwe media. Met name op die nieuwe media was ik erg kritisch geweest; op hoe “Dat heb ik op Facebook gelezen!” voor veel mensen het ultieme gezagsargument is geworden.

Dat ontlokte bij enkele toehoorders dus de kritiek dat ik te pessimistisch was over sociale media. Brengen die niet juist ook heel veel goeds, zoals menselijk contact en gemeenschapsopbouw? Zeker, volop! Ik ben echt geen cultuurpessimist, net als mijn collega Luuk van den Einden enkele weken geleden pleit ik ervoor om vooral met een zeker vertrouwen en missionair optimisme te kijken naar dat nieuw ontdekte werelddeel Digitalië.

Digital natives?

Maar laten we dat alsjeblieft ook met open ogen en oren doen; want dat missiegebied is in hoge mate onontgonnen, zelfs (of juist!) voor de generatie die we digital natives noemen. De veiligheidsrisico’s zijn reëel, en dan heb ik het zeker niet alleen over oplichting, intimidatie en andere vormen van digitale struikroverij.

Het is fundamenteler dan dat. We hebben welbeschouwd nog geen flauw benul van wat het digitale leven op de langere termijn voor de mens betekent: voor onze persoonlijke ontwikkeling, onze geestelijke en fysieke gezondheid, voor ons mens- en wereldbeeld, onze sociale structuren.

Onzekerheden

Zeker als opvoeder baart me dat zorgen, want we sturen allemaal onze kinderen die onbekende wereld in – gaan jullie maar lekker op ontdekkingsreis, jullie ‘snappen’ dat vanzelf.

Maar ik zie het bij mijn eigen kinderen ook: ze snappen het helemaal niet, hooguit denken ze het te snappen. Maar hoe al hun onzekerheden, hun faalangst, vertekende zelfbeelden en toenemende depressies daarmee samenhangen: ze hebben, net als wij allemaal, feitelijk geen idee.

Mediawijsheid

Die fundamentele discussie wordt naar mijn smaak onvoldoende gevoerd. Zeker, we hebben het over mediawijsheid, over online pesten, sexting, phishing, desinformatie, over negatieve gevolgen voor onze ogen of dag-nachtritme. Allemaal belangrijk, maar in feite gaat dat nog altijd over dat smallere begrip van (on)veiligheid.

Er is zo veel meer nodig voor een in diepere zin veilige wereld voor onze kinderen. Noties van gedeelde waarden en waardigheid, van sociale verantwoordelijkheid, van principieel vertrouwen; een positieve mensvisie en betekenisvolle gebruiken – kortom, een godsdienst: Digitalië moet gekerstend worden!

Digi-optimisme

Dus pessimistisch? Nee, dat is niet het juiste woord… Al betrap ik mezelf weleens op de gedachte, wanneer ik het eenzijdige gejubel aanhoor van de digi-optimisten: een beetje meer pessimisme kan ook geen kwaad.