De versafdeling van de supermarkt is een mijnenveld geworden. Niet letterlijk gelukkig, maar toch bij wijze van spreken. Want alles heeft, bij wijze van spreken, een andere betekenis gekregen.

Vreemd aangekeken

Ik weet niet hoe het met u zit, maar ik loop daar steeds hopeloos in achter. Leg ik nietsvermoedend een watermeloen in m’n mandje, blijk ik me ineens solidair te hebben verklaard met de staat Palestina. Als ik een aubergine of een mandje perziken koop, lachen m’n kinderen me uit: “Pap, wat schunnig!” – want in hun emoji-taal betekent dat heel iets anders. En neem ik een ananas mee om thuis in de fruitmand te leggen, dan kijken de buren me plots heel vreemd aan.

Zoek maar op. Of nee: zoek maar niet op.

Betekenisverlies

Gek is het wel: sociologen hadden het proces van ontkerkelijking van de voorbije eeuw nu net gekoppeld aan een ‘onttovering’ van de wereld, aan een collectief betekenisverlies. Maar in onze omgang met symbolen zijn we allerminst minder magisch gaan denken. We kennen misschien wel meer dan ooit een bijzondere betekenis toe aan allerlei alledaagse voorwerpen die daar in feite niets mee van doen hebben.

En het luistert nauw, symbolen kunnen op mensen het effect hebben van een rode lap op een stier. Er zijn maar wat christenen die woest worden als ze een regenboogzebrapad zien, terwijl ze toch ook verheugd zouden kunnen uitroepen: “Ha, wat mooi, een zebrapad dat verwijst naar het Godsverbond! Hier heeft een ambtenaar heel nauwkeurig Genesis 9 gelezen!”

Een dubbele betekenis

In de oorspronkelijke Griekse betekenis laat ‘symbool’ zich vertalen als ‘dingen die op één hoop worden gegooid’. Dat het woord langzaam z’n huidige, bijna tegenovergestelde betekenis kreeg – van een onderscheidend merkteken, iets dat juist contrasteert met de grote hoop – is nota bene aan de vroege christenen te danken. Het was de heilige Cyprianus van Carthago die halverwege de derde eeuw de apostolische geloofsbelijdenis voor het eerst een symbolum noemde, in de betekenis van: dat wat de christenen onderscheidt van de heidenen.

Die dubbelheid heeft het symbool altijd gehouden: het is iets dat tegelijkertijd verbindt en scheidt. Het symbool is een onderonsje, een knipoog, een veelbetekenende blik die zegt: wij snappen wat hier eigenlijk bedoeld wordt, zij daar niet. Symbolentaal is een zoektocht naar bondgenoten in een vijandige wereld – wat meteen verklaart waarom het gebruik ervan in onze complexe, versnipperde samenleving alleen maar toegenomen lijkt te zijn. Iedereen kan ze claimen en niemand kan ze claimen. Aubergine- of watermeloenkwekers die balen van de associatie hebben het nakijken.

Een pleidooi voor onverschilligheid

Dat dit van een overtuigde katholiek komt zal misschien verbazing wekken, maar ik zou willen pleiten voor net een beetje meer vrolijke onverschilligheid ten aanzien van symbolen. Zeker die zeer tijdelijke en plaatselijke symbolen, die morgen misschien weer iets anders betekenen.

Wat zouden we ons erover opwinden? Loop blijmoedig over dat zebrapad en door het mijnenveld van de versafdeling, zonder je druk te maken over met wie je je solidariteit betuigt of wie je juist tegen je in het harnas jaagt. De échte symbolen die ertoe doen – credo en kruis, brood en wijn – verliezen hun betekenis heus niet; ze overstijgen tijd en plaats, modes en stammenstrijd.