Twee weken verbleef ik deze zomervakantie met mijn gezin in Zuid-Frankrijk. ’t Was aangenaam en plezierig, dankuwel, in de verste verte geen bosbrand gezien en het hele spul hebben we weer veilig en wel thuis gekregen.

Weinig Frans

Maar nu ik eraan terugdenk, verbaas ik me erover hoe weinig Frans ik eigenlijk gesproken heb. Dat spijt mij op zich allerminst. De taal heeft me nooit bijzonder goed gelegen, en op de middelbare school heb ik het vak bij de eerste gelegenheid als een baksteen laten vallen. Daarbij staan Fransen bepaald niet bekend om hun geduld en begrip voor stamelende buitenlanders die hun taal niet vlekkeloos spreken.

Maar toch, het heeft iets bevreemdends. De tolpoorten waar je vroeger nog wel eens muntjes aan een norse beambte moest afpassen, sjeesde ik dankzij de elektronische tolbadge achter mijn voorruit fluitend voorbij. Alle pompstations waren voorzien van contactloze betaalzuilen. Ook de hypermarché’s waren, net als in Nederland, vrijwel allemaal uitgerust met zelfscankassa’s. Tickets voor pak ‘em beet het pauselijk paleis in Avignon bestel je in een paar klikken online, waarna je met een QR-code zo naar binnen wandelt.

Onbestaanbaar

Reuzehandig, reuze-aangenaam. Je hebt mensen die uit principe toch in de rij gaan staan voor een ouderwets bemenste kassa. Hoewel ik dat principe van harte onderschrijf, doe ik dat uiteindelijk toch liever niet. Ik ben ten diepste een verlegen mens, dus ik kan de ‘contactloze verleiding’ maar moeilijk weerstaan. Er waren dagen bij dat ik geen enkele Fransman van vlees en bloed hoefde te spreken.

Onze kinderen zijn nog erger. Niet dat ze per se verlegener zijn dan ik ben, allerminst. Maar ze vinden contact met vreemden nog ongewoner, ja soms zelfs onbestaanbaar. Ik herinner me een andere vakantie, waarbij ik een van mijn tienerdochters suggereerde om andere jongeren op de camping aan te spreken. Waarop zij even stellig als verontwaardigd antwoordde: “Ja, dag! Die ken ik niet, ik ben toch zeker geen psychopaat?”

Sociale smetvrees

Wat is dat toch? Zou deze generatie dan inderdaad die coronajaren – die toch een aanzienlijk en vormende periode in hun leven besloegen – hebben verinnerlijkt, waarin intermenselijke afstand de maat was geworden? Waarin ieder medemens als potentiële besmettingshaard werd behandeld, we elkaar alleen nog maar vanachter fysieke en digitale schermen ontmoetten?

Of steekt het dieper; zien we hier een geleidelijke maar onvermijdelijke culturele verschuiving, ingegeven door de technologische revolutie? De grootse beloftes daarvan – ja, liberté, egalité, fraternité, zoveel Frans spreek ik nog net – hebben we al wel leren doorzien en relativeren. Maar hoe zit het met de kleine, alledaagse beloftes? Het gebruikersgemak, de handigheid… Wie kan dat weerstaan?

Valse romantiek en nostalgie

En waarom zouden we ook? Is het niet alleen maar fijn dat we Google Maps hebben, en niet meer met zo’n onmogelijke wegenkaart op de schoot moeten navigeren, om uiteindelijk een weinig behulpzaam Frans boertje de weg te moeten vragen? Is ons leven niet vele malen gemakkelijker en efficiënter geworden zonder grenswisselkantoren en telefooncellen? Is daarnaar terugverlangen geen valse romantiek, nostalgisch sentiment?

Ja, maar toch… Ik verlang daar zeker niet naar terug, maar vraag me wel af wat we precies dreigen te verliezen in deze ‘contactloze’ samenleving. “Echt contact” kun je dan spontaan roepen, maar die open deur vind ik weinig overtuigend. Alsof je met die tolbeambte of dat Franse boertje nou zulk diepgaand contact op zielsniveau had – kom nou toch. Ook dat soort contact is vluchtig, functioneel en oppervlakkig.

Virtuele wereld

Ongemak, gehannes, verlegenheid: dat verliezen we. Je kunt wel denken dat je die dingen liever kwijt dan rijk bent, maar de waarde ervan mogen we niet onderschatten. Ze vormen nu net karakter, empathie, bescheidenheid, realiteitszin, sociale en communicatieve vaardigheden.

In de virtuele wereld is niemand verlegen, iedereen is op het arrogante af zelfverzekerd. In de virtuele wereld hoef je niet te hakkelen en stamelen, er staan tal van AI-bots klaar om in jouw plaats welbespraakt te wezen. In de virtuele wereld bestaan geen tergend saaie autoritten, alleen jaloersmakend volmaakte vakantiekiekjes op Instagram. En we worden er doodongelukkig van met z’n allen, al geven we dat veel te weinig toe.

Vooruitverlangen

Ik verlang niet terug naar de wereld van voor deze contactloze samenleving, ik verlang vooruit naar de wereld erna. Naar het moment dat we zeggen: “Smartphones en zelfscankassa’s? Wat ouderwets, gelukkig hebben we die flauwekul weer achter ons gelaten.”