De feestdag van St.-Lucia valt op 13 december. Zij is een van de lichtheiligen, maar haar lichtfeest wordt in Nederland bijna nergens meer gevierd. Behalve in het Limburgse Beek.
Begint u ook een beetje last te krijgen van een winterdip zodra de dagen weer korter worden? Van oudsher leukten katholieken die donkere wintermaanden op met diverse lichtfeesten, van Sint-Maarten tot aan Driekoningen.
Voor de moderne tijd waren dit echter bedelfeesten: door de Kerk aangewezen dagen waarop de armen langs de deuren van rijke boeren en burgers mochten gaan om te bedelen voor voedsel en brandstof om de winter door te komen. Later namen kinderen ‘het bedelen’ over en werden lampionnenoptochten en liedjes aan de traditie toegevoegd.
Deze lichtfeesten vallen samen met de feestdagen van katholieke heiligen. Maar welke hiervan tot het officieuze ‘canon der lichtheiligen’ behoren, kan van streek tot streek en zelfs van tijd tot tijd verschillen. Zo bleek bijvoorbeeld uit recent onderzoek van het ANP dat Sint-Maarten in Noord- en Zuid-Nederland nog veel gevierd wordt, maar in het midden van het land bijna niet meer.
Een minder bekend voorbeeld is Sint-Lucia , wier feestdag op 13 december valt. In verschillende dorpen in Noord-Brabant en Limburg heeft of had zij een bedevaartplek. Maar alleen in het Zuid-Limburgse Beek – mijn geboortedorp – is er een hele folkloristische traditie om haar heen ontstaan.
De expliciet katholieke kleur is wellicht verdwenen, maar als een anker van de eigen dorpsidentiteit is de traditie des te belangrijker geworden
Volgens de database Bedevaartplaatsen in Nederland van het Meertens Instituut en het KDC gaat de connectie met de heilige Lucia van Syracuse terug tot de twaalfde eeuw. Toen de regio zwaar getroffen werd door een pandemie, werd tot haar – als beschermheilige van de zieken – om voorspraak gebeden. Vanuit de abdij van Rolduc bij Kerkrade zou een relikwie van Sint-Lucia naar het kerkaltaar in Beek zijn overgebracht.
Medio twintigste eeuw was de interesse in de heilige echter verwaterd. Er werd wel nog een jaarmarkt georganiseerd. Omstreeks 1952 kwamen de pastoor en de marktcommissie op het idee om een lichtkoningin te kiezen, om dit meer luister bij te zetten.
De organisatie liet zich hiervoor niet door middeleeuwse legendes inspireren, maar door het Luciafeest in Zweden: Sankta Lucia. Een jonge vrouw uit de gemeente werd tot lichtkoningin gekroond en ging samen met haar hofdames langs bij zieken- en verzorgingstehuizen. Zo werd een nieuwe traditie geboren die tot op de dag van vandaag gevierd wordt.
De expliciet katholieke kleur is wellicht verdwenen – en vermengd met carnavalstradities als de lichtstoet – maar als een anker van de eigen dorpsidentiteit is het des te belangrijker geworden. Onderzoeker Ruud Offermans schreef meer over dit onderwerp in een nieuw boek dat afgelopen maand is verschenen: Lucia en de Lichtkoningin: de constructie van het eigene.
|  |
