Wat gebeurt er eigenlijk in het brein van een gelovig of spiritueel mens? In zijn jongste boek biedt de Maastrichtse neuropsycholoog André Aleman de lezer een blik onder de hersenpan en concludeert hij voorzichtig: “Het menselijk brein is toegerust voor spiritualiteit.”

Het brein is een “fascinerende klomp cellen in je hoofd”, zegt de Maastrichtse hoogleraar Cognitieve Neuropsychologie André Aleman. “Het is een soort machinerie die ons denken en voelen, ons wezen, stuurt.”

Anders bedraad

Een machine bovendien die van persoon tot persoon erg kan verschillen. “Sommige mensen zijn letterlijk anders bedraad in hun hoofd, omdat ze neurodivergent zijn [paraplubegrip voor bijvoorbeeld autisme en ADHD – red.] of hersenschade hebben opgelopen. En dat alles heeft zoveel invloed op wat je ervaart.”

Of gelooft. Want dat is de vraag in het nieuwste boek van de reformatorische hoogleraar: wat heeft zijn vakgebied – de hersenwetenschap – te zeggen over de dingen van God, religie en spiritualiteit? Wat gebeurt er in de hersenen als we bidden, mediteren of mindfullness–oefeningen doen? En wat zegt dat eigenlijk?

In de kinderschoenen

Aanvankelijk wilde hij het boek niet schrijven, biecht hij glimlachend op. “Mijn andere boeken gaan over dingen waar veel over bekend is, zoals wat er gebeurt in je hersenen als je ouder wordt. Maar dit soort onderzoek – soms neurotheologie genoemd – staat nog in de kinderschoenen. Er zijn nog niet zoveel studies gedaan.”

“Wat er al is, is erg gefragmenteerd. In het eerste onderzoek dat ik vond werden Canadese zusters in een hersenscanner gelegd. Het tweede leek erop, maar met boeddhistische monniken in Frankrijk.

Kortom: iedereen doet eigenlijk maar wat, stelt hij. “En niemand heeft die onderzoeken herhaald, dus we weten nog niet hoe sterk de uitkomsten precies zijn. Ik vond het vakgebied nog niet volwassen genoeg voor een boek.”

Bestaan van de ziel

Toch ligt dat er sinds eind vorig jaar. Op aandringen van een uitgever die er brood in zag, maar ook omdat Aleman er bij lezingen vaak vragen over kreeg. “Mensen vinden dit interessant, willen weten wat er wel bekend is. En ik kan die onderzoeken lezen, begrijpen en samenvatten.”

Je gaf het boek de ondertitel ‘een neurowetenschappelijke zoektocht naar spiritualiteit’. Waar bracht die tocht je?

“Als je goed kijkt naar hoe hersenen werken en hoe hersengebieden samenwerken, kun je zeggen dat ons brein is toegerust voor spiritualiteit. Dat is een beetje de rode draad door het boek. Bij verschillende vormen van spiritualiteit zijn in grote lijnen steeds dezelfde hersengebieden actief.”

“Toch zijn er ook verschillen: bij boeddhistische meditatie is de pariëtale schors, de zetel van het ruimtelijk bewustzijn, bijvoorbeeld minder actief dan bij andere vormen van spiritualiteit. Dit kan te maken hebben met de ervaring van zelfoverstijging. En bij christelijk gebed zijn hersengebieden voor sociale cognitie actief: die zie je ook wanneer je met iemand in gesprek bent.”

“Maar het bestaan van de ziel heb ik niet aangetoond nee, ik denk niet dat je dat met hersenonderzoek kunt doen. Wetenschap gaat over de natuurlijke werkelijkheid, niet over bovennatuurlijke zaken.”

Ik kan me voorstellen dat die interesse bij religieuze mensen deels voortkomt uit angst dat de neurowetenschap hun geloof wil ‘wegverklaren’, het wil degraderen tot ‘niet meer dan het product van processen in je hoofd’.

“Mensen vragen mij vaak hoe die processen zich verhouden tot het geloof. De onderliggende vraag is eigenlijk of wij mensen inderdaad ‘ons brein zijn’, zoals mijn collega Dick Swaab ooit schreef. Hij zegt dat we worden bepaald door processen in de hersenen waar we geen invloed op hebben.”

“Maar beweren dat mensen niet meer zijn dan wat zich afspeelt in hun hersencellen, is een interpretatiekeuze. Scans maken hersenactiviteit zichtbaar, maar zeggen niets over de betekenis ervan of de ervaring die wordt opgeroepen.”

“Ik schat dat de helft van de neurowetenschappers redeneert zoals Swaab. De andere helft, waartoe ik zelf behoor, zegt: het ligt anders, het leven heeft wel degelijk betekenis en doel en de activiteit in je hersenen kan niet alles verklaren.”

Verliefd

“Neem de liefde tussen mensen: stop je iemand die verliefd is in een scanner, dan zie je een bepaalde hersenactiviteit. Maar dat wil niet zeggen dat de liefde die diegene ervaart niet meer is dan die processen. Voor die persoon betekent het heel veel, soms zet een verliefdheid een heel leven op zijn kop. Die ervaring is volgens mij ook reëel.”

“Ja, die hangt samen met iets dat in de hersenen gebeurt, maar ze is meer dan dat. Dat geldt bijvoorbeeld ook voor gebed. Ook daarvan kun je volgens mij niet zeggen dat het alleen maar wat activiteit in een deel van je hersenen is.”

Daarmee laten we het terrein van de neurowetenschap achter ons.

“Klopt, in de kern is dit een filosofische discussie over de vraag hoe je wetenschappelijke feiten interpreteert. Daar gaan we met strikt wetenschappelijke argumenten niet uitkomen.”

“Voor mij raakt deze discussie aan de kern van ons mens-zijn. Ik denk dat we wezens zijn die betekenis verlenen en ik vind het waardevol dat wij dat kunnen. In het boek betoog ik daarom voorzichtig dat het meer recht doet aan de menselijke ervaring om te erkennen dat die betekenis bestaat, in plaats van alles alleen maar terug te voeren op dat wat we kunnen meten.”