Sluiten en herbestemmen van kerken is een trieste realiteit, die inmiddels zelfs Italië heeft bereikt. Een Romeinse conferentie geeft richtlijnen om die herbestemming in ieder geval waardig te laten verlopen.
Ja, een kerk onttrekken aan de eredienst kan, maar pas op voor oneigenlijke herbestemming. Dat was de centrale boodschap tijdens de Romeinse conferentie Woont God hier niet meer? over het sluiten van kerken en kloosters en de herbestemming van kerkelijk erfgoed aan de pauselijke universiteit Gregoriana.
Doel was dieper in te gaan op herbestemming op basis van de uitkomsten van een eerdere conferentie over het onderwerp.
“Vijftig procent van de kloosters zal in de komende tien jaar dichtgaan”, voorspelde de rector van de universiteit, pater Nuno da Silva Gonçalves, bij de opening. Na hem sprak de voorzitter van de Pauselijke Raad voor de Cultuur, kardinaal Gianfranco Ravasi.
Hij merkte op dat er helaas al in verschillende landen kerken worden herbestemd: niet alleen in Nederland, maar onder meer ook in Frankrijk, België, Zwitserland, de Verenigde Staten en Canada. Zelfs in Italië beginnen de effecten van ontkerkelijking voelbaar te worden, ook al is dat nog op kleinere schaal.
Het grootste risico is dat een kerk of klooster een nieuwe bestemming krijgt waarbij de oorspronkelijke religieuze functie van het gebouw volledig verdwijnt. Zoals wanneer kerken worden omgebouwd tot discotheken, nachtclubs, winkels, restaurants en dergelijke. Nationale wetgeving kan helpen garanderen dat de nieuwe functie de sacraliteit van de plek respecteert, maar niet elk land kent zulke wetgeving.
Juist daarom is het belangrijk dat de Kerk over instrumenten beschikt om haar gebouwen te beschermen tegen oneigenlijke herbestemming. Een belangrijke ondersteuning hierbij zijn de richtlijnen die in december 2018 werden opgesteld door de Pauselijke Raad voor de Cultuur en afgevaardigden van bisschoppenconferenties uit Europa, Canada, Amerika en Australië.
De veertien pagina’s tellende tekst is gericht aan bisschoppenconferenties, bisdommen, parochies en kloosters, en gaat over alle problemen rond herbestemming: de kosten van beheer en onderhoud van roerend en onroerend goed, de toenemende secularisatie, de afname van het aantal gelovigen, verstedelijking en bevolkingsafname in het algemeen, en het priestertekort.
Ook wordt er uitgebreid gesproken over het onttrekken van kerken aan de eredienst en de herbestemming ervan. Het advies is om kerken te beschermen tegen oneigenlijke herbestemming (in de tekst wordt de term ‘onfatsoenlijk’ gebruikt).
De Kerk moet helaas leren omgaan met het sluiten en herbestemmen van kerken - óók in Italië
“Het kan niet zo zijn dat een kerk met een hoge historisch-artistieke waarde herbestemd kan worden”, zei mgr. Stefano Russi, de secretaris-generaal van de Italiaanse bisschoppenconferentie, tijdens de conferentie.
Hij merkte op dat er in Italië bijna honderdduizend kerken zijn, waarvan er 65.000 toebehoren aan parochies, de rest aan onder meer ordes en congregaties. Drie procent van al die kerken is momenteel aan de eredienst onttrokken. Maar die gebouwen hebben wel allemaal een nieuwe pastorale functie gekregen binnen de gemeenschap, zei hij, bijvoorbeeld als parochiezaal of catecheseruimte.
Ook Ravasi benadrukte dat “de manier waarop een kerk wordt herbestemd gelovigen geen aanstoot mag geven” en dat de nieuwe functie van een kerk niet mag wringen met de oorspronkelijke religieuze functie.
Wel ziet hij mogelijkheden om kerken te veranderen in een museum, bibliotheek, archief, ontmoetingsplek voor de gemeenschap of een plek voor charitatieve bijeenkomsten, zoals de maaltijd voor de armen die de Gemeenschap van Sant’Egidio met Kerstmis organiseerde in de Romeinse kerk Santa Maria in Trastevere.
Ravasi zei ook dat het belangrijk is om de hele parochiegemeenschap te betrekken bij het proces van herbestemming:
“Met respect voor het kerkelijk recht, maar om te voorkomen dat het onttrekken van een kerk aan de eredienst en de herbestemming ervan door de bisschop of de pastoor wordt doorgedrukt. De beslissing moet zo veel mogelijk een gezamenlijke zijn en afgestemd worden met de hele gemeenschap, met het hele volk van God.”
Er moet ook goed gekeken worden wat er gebeurt met het interieur van een kerk, want zoals de paus zei in zijn boodschap voor de conferentie in 2018: “Het gemeenschappelijk gevoel van de gelovigen drukt een permament stempel op het interieur en de objecten in een kerkgebouw dat niet verdwijnt als die hun functie hebben verloren.”
Er wordt in de richtlijnen van toen dan ook gepleit voor pogingen objecten en interieur te hergebruiken in naburige of minder bedeelde kerken. Ook wordt aangeraden om het altaar, de ambo, de preekstoel, heiligenbeelden en afbeeldingen die niet bij de nieuwe functie passen, weg te halen uit gesloten kerken.
Het sluiten van kerken is helaas een fenomeen waarmee de Kerk om moet leren gaan. Maar het belangrijkste is dat dat steeds gebeurt met respect voor het heilige karakter van het gebouw. Want, zegt ook paus Franciscus, “bij de herbestemming van een kerk wordt ook het getuigenis overgedragen van het geloof van de Kerk, die de aanwezigheid van haar Heer in de geschiedenis opneemt en versterkt”. (Vertaling Susanne Kurstjens)
