Toen hij publiekelijk voor zijn hervonden katholieke geloof uitkwam, kreeg de Vlaamse schrijver Christophe Vekeman van ex-katholieken en agnosten de wind van voren. In zijn nieuwe boek Het gebeurt, het gebeurt elke dag doet hij er desalniettemin een schepje bovenop. “Je kunt een goed mens zijn zonder christen of kerks te zijn, maar als christen heb je uiteindelijk wel een kerk nodig.”

“De dood van Dolly Parton heeft me nogal van de straat gehouden de voorbije dagen. Ik werd platgebeld door redacties”, zo vertelt Christophe Vekeman terloops, terwijl hij in zijn keuken in Gent koffie maakt voor zijn gast. We spreken elkaar daags na het overlijden van de countryzangeres. Journalisten weten hem niet alleen te vinden voor een goed gesprek over geloof, maar ook vanwege zijn andere grote liefde: de (country)muziek.

‘Bij wijze van spreken’?

Raakvlakken in de fascinaties zijn er zeker ook, zo gaat hij verder als het gesprek zich verplaatst heeft naar zijn ‘leeshuisje’ in de achtertuin – een runderschedel aan de ene muur, een crucifix aan de andere. En niet alleen omdat zoveel countrymuzikanten, Parton incluis, diepgelovig zijn. Zeker zo fascinerend noemt hij de reacties wanneer zulke idolen sterven. Ook de meest ongelovige liefhebbers wisselen dan online memes uit van Dolly Parton met engelenvleugels, in de hemel, vaak omringd door andere muzikale grootheden die ons ontvallen zijn.

“Wat is dat toch?” vraagt Vekeman zich hardop af. “Ook op begrafenissen hoor je mensen vaak dingen zeggen als: ‘Ik zie je aan de overkant’, of ‘Doe de groeten aan Elvis.’ Dat is, zullen ze volhouden, slechts ‘bij wijze van spreken’. Maar toch: als je de hele tijd ‘bij wijze van spreken’ praat, dan maak ik me sterk dat je onbewust een waarheid formuleert die je misschien niet onder ogen durft te zien, maar die toch ergens in jou schuilgaat. Een overtuiging, een hoop.”

Bekeerling tegen wil en dank

Twee jaar geleden baarde de gelauwerde romanschrijver opzien met een non-fictieboek, Tot God, waarin hij beschrijft hoe die groeiende overtuiging bij hem tot het punt kwam dat hij zich weer christen durfde te noemen. Sindsdien geldt hij in Vlaanderen als boegbeeld van de nieuwe literaire bekeerlingen – samen met Kristien Hemmerechts, die toevallig ongeveer gelijktijdig als katholiek ‘uit de kast’ kwam.

Inmiddels is de opvolger van Tot God af; een even bruisend en prikkelend boek met de titel Het gebeurt, het gebeurt elke dag. Hij beschrijft daarin zijn (geloofs)weg sinds het verschijnen van Tot God, de soms ronduit vijandige reacties daarop, zijn twijfels over onder meer het fenomeen wonderen, en vooral ook zijn verdiepte begrip van het thema ‘verrijzenis’. Ook blijkt gaandeweg dat hij moeite heeft met het predicaat ‘bekeerling’ dat hij steeds weer opgeplakt krijgt.

Waarom? Bedoel je te zeggen dat je vroeger niet zo ongelovig was als mensen denken, of nu niet zo gelovig?

Vekeman: “Dat eerste. Ik zie het liever als een recente intensivering van een geloof dat eigenlijk veel eerder begon te sluimeren. Als puber heb ik wel een atheïstische, nihilistische fase gehad. Het christendom was voor mij op dat moment gewoon niet aantrekkelijk – of dat dacht ik toch. Ik associeerde dat heel sterk met de dorpskatholiciteit van mijn jeugd, waar ik mij als zestienjarige quasi-punker toch aan ontworsteld had.

Ik zat toen in de klas met Tom Barman, de latere zanger van de rockband dEUS. Op een bepaald moment leende ik hem een plaat uit van David Bowie. Tom was het type: als je hem iets uitleende, moest je mentaal afscheid nemen van het object in kwestie. En zo geschiedde. Een week later zei hij: ‘Die plaat van Bowie, ik ben erop gaan zitten. Maar om het goed te maken, heb ik hier een andere plaat voor je.’ Dat was een dubbel-lp van Nick Cave, Your Funeral, My Trial. Op de ene hoes stond een erotische afbeelding, en op de andere een religieuze, van Veronica met het doek met Christus’ gelaat.

Het provocerende sprak me aan, maar tegelijkertijd raakte ik gefascineerd door het feit dat Nick Cave ook in zijn songteksten veelvuldig gebruikmaakt van bijbelse beeldtaal en religieuze esthetiek. En dat was eigenlijk het eerste moment dat ik besefte: oké, het christendom is groter, is ruimer, en misschien dus ook wel aantrekkelijker dan wat ik tot dan toe altijd gedacht had.

Later ontdekte ik dat ook vele schrijvers en kunstenaars die ik bewonderde katholiek waren, zoals Jack Kerouac, Graham Greene, Andy Warhol. En in de muziek is het al helemaal eindeloos, al zijn het daar vaker protestanten: van Bono tot Elvis, van Johnny Cash tot Bruce Springsteen. En Dolly Parton uiteraard. Daarom heb ik het liever over een intensivering dan over een echte bekering. Hoewel bekering natuurlijk ook klopt, het woord ‘ommekeer’ zit erin. En ik moet zeggen, het heeft voor mij op praktisch vlak wel degelijk radicale consequenties gehad. Ik heb toch echt een sprong gemaakt.”

In welk opzicht?

“In de eerste plaats: mensen gebruiken vaak de uitdrukking ‘in het licht van de eeuwigheid’ om zaken te bagatelliseren. Zo van: ‘Het stelt in het licht van de eeuwigheid eigenlijk niets voor.’ Zo keek ik in mijn tienerjaren ook naar de wereld. Maar dat is niet vol te houden. Ook de grootste nihilist gaat niet onbewogen toekijken wanneer een kind voor zijn ogen onder de tram belandt, omdat het ‘in de licht van de eeuwigheid’ volmaakt onbelangrijk is.

Zoals het ook onzin is als mensen zeggen: we moeten dieren en planten opwaarderen, die zijn eigenlijk evenveel waard als mensen. Dan denk ik: je kunt dat nu wel zeggen, maar als straks de boel hier in brand vliegt, en je gaat eerst de kamerplant naar buiten dragen voordat je het kind van de buren redt, dan zal de publieke opinie daar niet welwillend op reageren. En terecht.

Dus ik heb die frase ‘in het licht van de eeuwigheid’ radicaal anders leren begrijpen. Nu denk ik: in het licht van de eeuwigheid is juist álles wat ik doe belangrijk. Het is eigenlijk precies hetzelfde licht, maar het valt op een heel andere manier op de dingen en de mensen. En dat brengt me bij een van de moeilijkste praktische consequenties: dat je moet leren inzien dat God zich openbaart in andere mensen. Ik vind dat lastig.”

Je omschrijft jezelf ergens nota bene als ‘christelijke misantroop’.

“Precies. En de praktische consequentie van mijn bekering is dus dat ik die misantropie actief moet bevechten. Ik probeer mezelf echt milder te stemmen, mijn tot genadeloosheid neigende blik te temperen. Maar ik houd mezelf ook voor: als die christelijke naastenliefde een fluitje van een cent zou zijn, dan hoefde het Evangelie er niet zo op te hameren.”

Je bent zelf ook niet alleen maar liefdevol bejegend na je ommekeer. Je kreeg veel hatelijke reacties. Waar komt die negativiteit vandaan?

“Het valt mij op dat veel mensen die boos zijn, met grote letters, een generatie ouder zijn dan ik. Dat zijn zestigers, zeventigers; mensen die nog te lijden hebben gehad onder de dominantie van de katholieke Kerk in België. Daar heb ik uiteraard begrip voor. Ik denk dat er inderdaad een periode is geweest waarin een deel van de kerkgemeenschap de grootste vijand is geweest van het geloof.

Dan zijn er ook nog mensen die zich agnost noemen en zeggen: ‘Ik wil niet geloven, ik weiger te geloven in een God die al dit lijden in de wereld toestaat.’ Dat is een bijna rationele beslissing, die ik ook nog kan begrijpen.

Maar met een ander type agnosten heb ik meer moeite. Dat zijn de onverschilligen, de mensen die zeggen: ‘Het interesseert mij niet, ik heb wel wat anders aan mijn hoofd dan het leven na de dood.’ Dan denk ik: hoe kun je dat nu zo licht nemen? De vraag of God bestaat of niet is een kwestie die het levensbelang overstijgt. Dat je dat wegwuift, vind ik onbegrijpelijk. Dat type agnosten heeft wel iets gemeen met een bepaald type katholieken dat zegt: ‘We gaan ons hoofd er niet over breken, God is een mysterie, punt uit.’”

Maar God ís toch uiteindelijk ook een mysterie, waar je verstandelijk nooit helemaal bij kunt?

“Ja, maar dat mysterie is iets waar je bij uitkomt, niet iets van waaruit je vertrekt. Dat vind ik een intellectuele luiheid die ver van mij afstaat. Ik ben daar te gretig voor, te gulzig, te nieuwsgierig. Eenzelfde soort luiheid zie ik ook bij de publieke atheïsten hier in Vlaanderen vandaag de dag. Het enige niveau waarop zij over geloof praten is spot en hoon, ze vinden zich te slim om dergelijke vragen überhaupt te stellen. Nou ja, hoe slim ben je dan werkelijk? Van de oude generatie atheïsten à la Richard Dawkins en Christopher Hitchens kun je zeggen wat je wil, maar dat waren wel nog mannen die serieus en inhoudelijk het debat aangingen.”

Nog even over die boosheid op het kerkelijk instituut. Je zegt dat je die woede begrijpt, maar toch breek je ook een lans voor institutioneel geloof. Hoe zit dat?

“Je kunt een goed mens zijn zonder christen of kerks te zijn, dat vooropgesteld. Maar ik denk dat je als christen uiteindelijk wel een kerk nodig hebt. Natuurlijk zijn niet alle pausen en priesters heiligen, integendeel. Maar dat is niet ‘de Kerk als instituut’, zoals dat vaak met afschuw wordt uitgesproken, dat zijn juist individuele gelovigen die net zo zondig zijn als wij allemaal, en soms zelfs zondiger. Precies omdat er een instituut is dat die individuen overstijgt, kan die Kerk desondanks al tweeduizend jaar dezelfde fundamentele waarheden verkondigen, wat op zich al redelijk miraculeus is.

Om die reden vind ik het ook goed dat de Kerk conservatief is. Dat wil zeggen: dat zij een beetje terughoudend is ten opzichte van maatschappelijke veranderingen. We weten allemaal dat de wereld in een enorme stroomversnelling zit, op elk vlak – geopolitiek, technologie, klimaat, maar evengoed op moreel vlak. Een Kerk die zich daardoor zou laten leiden, of zou meevaren op die stromen en al hun zijstromen, zou heel snel verzanden in het niets. Dus ik denk dat het veelbekritiseerde conservatisme van de Kerk eigenlijk een logische zaak is.”

Toch schrijf je ook dat je sinds je ‘geloofsintensivering’ eerder linkser bent geworden dan rechtser.

“Wel, vergis je niet: ik zie een sterk onderscheid tussen links en rechts enerzijds en conservatief en progressief anderzijds. Met de natte vinger zou ik zeggen dat het natuurlijke maatschappelijke standpunt van de Kerk ‘links-conservatief’ zou zijn. Conservatisme in die zin dat ze universele waarheden uitdraagt die niet met elke maatschappelijke wind meewaaien. Maar tegelijk, met de werken van barmhartigheid in het achterhoofd, kun je moeilijk anders concluderen dan: in sociaal opzicht is de Kerk links.”

De trend lijkt toch te zijn dat met name jongeren die het katholicisme ontdekken beduidend rechtser zijn, en minder affiniteit hebben met dat sociale gezicht van de Kerk.

“Ik zie die jongeren ook bij ons in de kerk. En ik vind het verfrissend dat ze er zijn hoor, het is weer eens wat anders. Ze komen net van de kapper, zijn uitgedost alsof ze naar hun eigen bruiloft gaan, en na de Mis gaan ze met hun in slangenleer gekafte missaal knielend zitten bidden bij een Mariabeeld. Heel theatraal – ik heb daar wel affiniteit mee, ik mag er met een zeker genoegen naar kijken.

Tot ik merk dat zij, wanneer we na het Onzevader voor de vredeswens worden uitgenodigd, zich afsluiten van de gemeenschap, weigeren de hand te schudden of zelfs maar oogcontact te maken. Dat lijkt me niet christelijk, dat komt op mij asociaal over.”

Deze generatie lijkt over het algemeen minder affiniteit te hebben met dat zoekende, vragen stellende geloof dat jij beschrijft, maar liever gewoon duidelijke, hapklare antwoorden te willen over allerlei micro-ethische kwesties. Is dat dan wel authentiek geloof in jouw optiek?

“Misschien niet, maar het kan wel een begin zijn van een oprecht geloof. Jongeren zijn op zoek naar houvast: wat mag, wat mag niet, wat is goed, wat is fout, enzovoort. Als Kerk mag je niet terugschrikken om duidelijke antwoorden te geven op moreel vlak. Maar zeker ook op theologisch vlak. Zo zou ik aan zulke jongeren ook consequent voorhouden dat de verrijzenis uiteindelijk belangrijker is dan allerlei ethische voorschriften over zaken als seksualiteit. Het kernthema van het christendom is de verrijzenis, dáár moet het over gaan.

Maar ik vind het toch een hoopvolle ontwikkeling. Je kunt allerlei kanttekeningen plaatsen bij die nieuwe geloofsbelangstelling van jongeren, je kunt de omvang ervan betwisten, maar je kunt moeilijk ontkennen dat er iets aan de hand is. Als we in termen van het mosterdzaadje denken: dat is heel klein, maar er gebeurt wel iets. Het is niet voor niets de titel van mijn boek: Het gebeurt, het gebeurt elke dag. De hoop van atheïsten enkele decennia geleden, dat het eindelijk gedaan zou zijn met het christendom, blijkt ongegrond. De verrijzenis, ook van de Kerk in onze contreien, blijft wel degelijk gaande, elke dag weer.”