Hoofdredacteur
Parochiefusies, kerksluitingen, veranderingen – de Kerk benadert ze vaak als organisatievraagstukken. Maar, zo zegt leiderschapscoach Jakob van Wielink: “Het echte werk zit in de emotionele onderlaag.” Een gesprek over afscheid nemen, vruchtbaar conflict en de kunst van het opstaan.
De plek kon eigenlijk niet toepasselijker: De School voor Transitie, de ‘leerplek voor leiderschap’ die mede werd opgericht door auteur, coach en bevlogen katholiek Jakob van Wielink, is gevestigd in een bijgebouw van het voormalige dominicanenklooster van Huissen.
Maar eerlijk gezegd, zo bekent Van Wielink direct, is dat maar tijdelijk. Zijn School voor Transitie groeit als kool, vertelt hij. De vraag vanuit bedrijven en organisaties naar training en coaching op het gebied van leiderschap en verandermanagement is enorm. Dus binnenkort verhuist men naar een ruimer kantoorpand elders.
Nog steeds kun je het toch toepasselijk noemen. Het is namelijk de tweede keer dat Jakob van Wielink het klooster ontgroeit. Rond 2010 – hij werkte toen al enige jaren als leiderschapscoach – wenkte het leven van de norbertijner monniken hem.
Hij trad in bij de Abdij van Berne. Na anderhalf jaar noviciaat besloot hij dat het kloosterleven toch niet voor hem was weggelegd. Maar de ervaring heeft hem desondanks heel beslissend gevormd en veranderd.
Zelfs heel concreet: hij behield zijn kloosternaam ‘Jakob’; zijn eerste voornaam luidt Joost. “Het was me niet opgelegd dat ik een kloosternaam moest aannemen”, vertelt Van Wielink. “Sterker nog: dat was daar helemaal niet gebruikelijk meer. Maar ik voelde diep van binnen dat verlangen.”
“Later ben ik gaan begrijpen dat dat ook met mijn biografie te maken had. Mijn ‘oude’ naam was voor mij toch vooral verbonden met pijnlijke herinneringen. Ik draag een pestverleden met me mee, ik heb moeite gehad om mijn plek in het leven te vinden. Dat zeg ik nu gemakkelijker dan toen ik die naam koos. Toen kon ik dat nog niet zo formuleren.”
‘De verrijzenisspiritualiteit is mijn diepste spiritualiteit. Ik ben een man van de verrijzenis’
“Maar daarnaast is het natuurlijk ook een rijke christelijke traditie: een nieuwe naam aannemen staat voor een nieuwe weg met Christus. Het afleggen van het oude. Je toevertrouwen aan de nieuwe mens die je mag worden.”
“Nog los van dat Jakob mijn derde doopnaam was en mijn beide grootvaders zo heetten, was ik in die tijd ook erg gefascineerd geraakt door de bijbelse figuur van Jakob, de aartsvader. Dat vind ik een ontwrichtend, inspirerend verhaal.”
“Hij is geen held zonder barsten. Hij liegt, hij worstelt, hij zoekt zijn weg. Hij wil het goede doen, maar raakt daar ook steeds weer van af. Zoals wel meer bijbelse figuren; maar het zijn juist zulke mensen op wie Gods zegen rust. Dat raakt me diep. Als het over leiderschap gaat, vind ik dat enorm inspirerend: de focus ligt niet op het vallen, maar op het leren. Op vertrouwen.”
Het draait uiteindelijk om verrijzenis, een term die steeds weer terugkomt in het gesprek. “Opstaan uit je oude leven”, zo vat Van Wielink het kernachtig samen. Daar draait het om in zijn eigen leven, maar ook in zijn ideeën over verandering en leiderschap. “De verrijzenisspiritualiteit is mijn diepste spiritualiteit. Ik ben een man van de verrijzenis, noem mezelf ook een getuige van de verrijzenis.”
“Waar gaat dat over? Over een diep geloof, een diepe ervaring, dat het mogelijk is om op te staan, écht te veranderen. Dat je geroepen bent om op te staan. Maar dat je ook anderen mag uitnodigen om werkelijk op te staan. Om te leven wie je bent, of beter nog: wie je bedoeld bent te zijn. Dat zijn natuurlijk grote woorden, maar uiteindelijk ontkom je er niet aan om in je leven een antwoord op die vraag naar je diepste roeping te vinden.”
Van Wielink werkte het onlangs uit in een boek, het eerste van wat een drieluik moet worden: De 5 wetten van transitie. Het oogt als een heel gewoon managementboek zoals er vele zijn, en dat is het ook, het is zeker niet per se voor een gelovig publiek geschreven. “Ik ben geen evangelist, ik hoef niet in elke zin over Jezus te beginnen, maar alles wat ik schrijf is wel degelijk gevormd door mijn katholieke geloof.”
De vijf ‘wetten’ – een knipoog naar zijn eerste opleiding als jurist, zegt Van Wielink erover – moet je vooral begrijpen als wetmatigheden, als “vijf terugkerende thema’s die ik nooit niet tegenkom wanneer ik werk met leiders en hun organisaties. Of dat nu gaat over iemand die vastloopt in een burn-out of depressie, of iemand die een plafond bereikt in zijn carrière, of over een team dat niet naar een volgend niveau van samenwerking komt – het keert steeds terug naar dezelfde grondtonen.”
Ja, ook in kerkelijke organisaties, ziet Van Wielink. Ook de Kerk blijft, ondanks de gerichtheid op het hogere, immers in hoge mate mensenwerk. Waarin het leiderschap, of het nu gaat om bisschoppen, priesters of lekenbestuurders, dus ook niet zonder verbinding en empathie kan – de eerste en essentiële wetmatigheid uit Van Wielinks boek.
‘We zeggen vaak: er is een priestertekort, maar er is juist ook vaak sprake van een gemeenschapstekort in onze parochies’
“Leiderschap is in essentie relationeel. Als een leider alles in zijn eentje denkt te kunnen oplossen – in zijn eigen schema’s, in zijn eigen gelijk – dan gaat het mis. ‘Verbinding’ vinden velen een jeukterm, en ik snap dat. Maar dat komt ook omdat we niet meer echt stilstaan bij wat het betekent.”
“Iedere leider vindt zichzelf verbindend en empathisch, maar als je het aan zijn team vraagt, blijkt dat doorgaans erg tegen te vallen. Een goede leider vraagt daarnaar, durft om feedback te vragen. En ja, dat is – als je het niet gewend bent – vaak doodeng, dat vraagt kwetsbaarheid. Maar het is de enige manier om werkelijk te leren en verder te komen.”
In een kerkelijke context is dit niet alleen een opdracht voor de geestelijken en leken die de leiding hebben, maar juist ook voor de geloofsgemeenschap om hen heen, beklemtoont Van Wielink.
“De gemeenschap moet iemand ook willen helpen om de leider te worden die men graag zou willen zien. Ik weet dat er in katholieke kringen nogal eens gemopperd wordt over een slecht luisterende pastoor of een autoritaire bisschop. Nog los van of dat terecht is, is het ook de vraag: hoe worden zij bij hun rol geholpen? Krijgen zij de nodige steun, opbouwende kritiek van mensen om hen heen? Daar mankeert het vaak ook nogal aan.”
“We zeggen vaak: er is een priestertekort. En dat is ook zo. Maar er is juist ook vaak sprake van een gemeenschapstekort in onze parochies. Ik geef het geestelijken te doen in deze tijd om daaraan leiding te geven. Dat is een recept voor ellende, voor burn-outs, ook bij geestelijken. Want een burn-out komt niet door een teveel aan werk, maar door een gebrek aan verbinding.”
Ja, ook conflicten liggen dan op de loer, nog zo’n ‘wet’ uit Van Wielinks boek. Maar daar hoeven we op zich ook helemaal niet bang voor te zijn, vindt hij. “Gezonde gemeenschappen, gezonde gezinnen, gezonde teams kenmerken zich niet door de afwezigheid van conflict, maar juist door de aanwezigheid ervan. Dat is een grote paradox.”
“Conflicten gaan over verschillen: verschillen van inzicht, ervaring, emotie, visie, karakter. Een gemeenschap die toekomstbestendig wil zijn, staat of valt met het vermogen om die verschillen vruchtbaar te maken.”
‘Mozes overtuigde zijn morrend volk ook niet met een PowerPoint-presentatie’
Conflict is iets anders dan strijd, legt hij uit. “Strijd is: mijn kijk op de dingen is beter dan die van jou en ik ga hoe dan ook mijn gelijk krijgen. Wezenlijk is het hart erbij gesloten. Conflict is: we blijven bij elkaar en maken de spanning vruchtbaar. Dat vraagt dat leiders daarin voorgaan, dat zij niet zalvend sussen, niet alles angstvallig proberen glad te strijken. In plaats daarvan moeten zij de deur dichtdoen en zeggen: dit is een moeilijk gesprek, het wordt ongemakkelijk, misschien pijnlijk – maar we gaan het wel aan met elkaar.”
Met alle spanningen rondom krimp, parochiefusies en kerksluitingen is ‘verandermanagement’ aan de orde van de dag in parochies of bisdommen, of ze dat nu willen of niet.
“Als het gaat om hoe de Kerk met dergelijke veranderingen omgaat…” Van Wielink valt even stil, zoekt naar woorden. “…Dan bloedt mijn hart nog wel het meeste. Vooral als ik zie hoe men zich vastdraait in organisatievragen – welk gebouw stoten we af, waar vestigen we het secretariaat… Terwijl: het echte werk zit in de emotionele onderlaag.”
“Mozes is daarin voor mij het grote voorbeeld van leiderschap gedurende transitie. Zijn opdracht is eigenlijk doodsimpel: breng het volk van punt A naar B, vanuit Egypte naar het Beloofde Land, niet eens zo gek ver. Dat is organisatorisch met wat PowerPoints en Excel-sheets heus wel te managen.”
“Waarom duurt het dan toch maar liefst veertig jaar, niet toevallig het getal van transitie in de Bijbel? Nou ja, omdat transitie altijd gaat over afscheid. Mozes moest een morrend volk meekrijgen dat het eigenlijk wel lekker comfortabel vond in Egypte. Hij overtuigde hen echt niet door telkens een PowerPoint-presentatie uit zijn tas te halen met wat plaatjes van melk en honing. Nee, hij bracht de mensen juist steeds samen, en luisterde naar hun verhalen en klachten, hoe irritant hij dat ook vond. Je kunt niet iets nieuws beginnen voordat je afscheid hebt genomen. Dat is een diepe wetmatigheid van het bestaan.”
“In de Kerk praten we vaak over beleidsplannen en visiedocumenten, maar veel te weinig over verlies. Over rouw. Over wat mensen werkelijk moeten loslaten. Kerksluitingen worden vaak bestuurlijk afgehandeld, terwijl ze existentieel zijn.”
“Mensen verliezen niet alleen een gebouw. Ze verliezen een stuk identiteit. En juist rondom dat verlies, daar moet je gemeenschap omheen bouwen. Niet alleen een brief sturen waarin staat dat je begrijpt dat het pijnlijk is. Je moet mensen samenbrengen. Aan tafel krijgen. Luisteren naar hun herinneringen. Ja, dat kost tijd, dat is vaak moeizaam. Maar ik beloof je dat het wonderen doet.”
Op wat voor wonderen doelt hij dan? Jakob van Wielink glimlacht. “Ik doel op – daar heb je het weer – verrijzenis. Het paasverhaal is niet abstract, hè. Dat is het verhaal van jou en mij. Hoe wij elkaar helpen op te staan. Hoe we elkaar helpen mens te worden. Hoe wij elkaar helpen door verlies heen te gaan. Hoe wij samen door verandering lopen. Dat is verrijzenis. Dat is ook leiderschap. Dat is Kerk.”
Jakob van Wielink, De 5 wetten van transitie. Leiderschap met invloed, impact en resultaat
Uitgeverij: Boom
Pagina’s: 208 | € 27,95
