Journalist Tobias Haberl schreef een bestseller waarin hij getuigde van zijn geloof in een samenleving die daar geen begrip meer voor heeft. Met zijn boek wil hij laten zien wat deze eeuw van de Kerk kan leren, in plaats van andersom.

Tobias Haberl schreef in 2023 een persoonlijk essay over wat het betekent om als gelovige katholiek te leven in een samenleving die geloof niet meer begrijpt of waar geloof er niet meer toe doet. Zijn mailbox stroomde na de publicatie van het stuk vol.

Openhartig getuigenis

De bemoedigende reacties maakten dat Haberl het essay uitwerkte tot een boek: Unter Heiden, dat nu in het Nederlands verschijnt. Onder Heidenen is een openhartig getuigenis van een ‘gewone katholiek’ die om zich heen ziet dat er in de samenleving waarin hij zich beweegt geen begrip – en zelfs geen ruimte – meer is voor is zijn geloof.

Haberl probeert te duiden in welke positie het geloof, het katholicisme, in Duitsland en breder in West-Europa terecht is gekomen. Tegelijkertijd probeert hij tegengas te geven door de waardevolle kanten van het geloof – voor hem persoonlijk, en voor de samenleving – te belichten, zonder af te doen aan de soms nare ervaringen van gelovigen met het instituut of aan beschamende periodes uit het verleden van de Kerk.

Hoe werd er in Duitsland gereageerd op uw essay en het boek?

“Toen in 2023 de Süddeutsche Zeitung mijn essay publiceerde, verwachtte ik veel kritiek. Ik schreef hoe ik als katholiek in links-liberale kringen vaak niet serieus genomen word. Hoe het katholicisme in Duitsland alleen nog kan rekenen op hoon of totale desinteresse.

Zelfs onder vrienden wordt er heel verbaasd gekeken als ik zeg dat ik niet kom brunchen op zondagochtend omdat ik naar de Mis ga. De Süddeutsche Zeitung is een links-liberale krant waar geloof en Kerk nauwelijks een rol spelen. Als er al over geschreven wordt, gaat het over schandalen. In die sfeer schreef ik mijn verhaal.

Het essay bracht een stroom van reacties op gang: honderden lange e-mails en handgeschreven brieven. Negentig procent was positief, zelfs euforisch. ‘Eindelijk zegt er iemand wat’, en: ‘Uw verhaal is mij uit het hart gegrepen’.”

Doorsnee katholiek

“Het werden er alleen maar meer toen mijn boek gepubliceerd werd. In veel van de brieven klinkt opluchting door: eindelijk staat er iemand op. Niet een priester of bisschop, niet eens een theoloog. Nee, gewoon een doorsnee katholiek die ook zijn gebreken heeft, die geniet van het leven, die geen heilige is. Dat herkennen mensen.

En wat er voor mij uit ook spreekt: gelovigen zijn er zo langzamerhand aan gewend geraakt dat geloof in de media ofwel genegeerd, ofwel negatief belicht wordt – het gaat over misbruik, doofpotcultuur, machtsmisbruik, patriarchale structuren. Journalisten ontbreekt het aan kennis om inhoudelijk te schrijven over religie. Er is een groot gat geslagen in het collectieve bewustzijn, inclusief dat van de media.

Er wordt dus ook vaak voorbij gegaan aan het feit dat er nog altijd miljoenen mensen zijn voor wie het christendom een existentiële betekenis heeft. Die waren oprecht verbaasd dat ze in een krant als de mijne een geloofsgetuigenis lazen. Dat had een troostende werking: wij staan er niet alleen voor.”

U bent zelf na een katholieke opvoeding in Beieren in de jaren zeventig en tachtig altijd gelovig gebleven. Kunt u meer vertellen over uw eigen weg?

“Ik ben katholiek opgevoed, vanzelfsprekend en liefdevol. Met mijn vader naar de Mis, bidden, dat was allemaal heel gewoon. Tussen mijn twintigste en vijfendertigste heb ik een tijdje wat meer afstand gehad. Dat is een normale ontwikkeling: de jonge mens trekt de wereld in, stelt autoriteiten ter discussie, wil zijn eigen ervaringen opdoen.

Maar ik ben me altijd katholiek blijven noemen, ik heb altijd in God geloofd. Ik beleefde het alleen een aantal jaren minder. De praktijk keerde terug na een aantal ontmoetingen die ik had en boeken die ik las, maar vooral omdat ik iets miste. Er was een existentieel gat. Ik begon te zoeken naar wat of wie dat gat kon vullen. Dat bleek God te zijn.”

Was die terugkeer ook een intellectuele zoektocht?

“Ja, het was een verlangen naar diepere verankering in het leven. Ik ben van nature een zoeker, iemand die altijd veel heeft gelezen. Literatuur, filosofie, de grote levensvragen hebben altijd mijn belangstelling gehad. Maar er was tevens een verlangen naar structuur.

Een groot probleem van de hedendaagse mens is dat het ritme verdwenen is. Alles is altijd mogelijk, altijd open, altijd beschikbaar. Dat is niet goed voor de mens. Een gelovig leven brengt vanzelf structuur met zich mee: regelmaat, houvast.

En de laatste drie, vier jaar is mijn theologische nieuwsgierigheid echt gewekt. Ik lees nu veel: Jozef Ratzinger [de latere paus Benedictus XVI, red.], Hans Urs von Balthasar, Josef Pieper en wéér Ratzinger – ik kom altijd bij hem terug.”

In Onder Heidenen stelt u: het gaat er niet om wat de Kerk van de eenentwintigste eeuw moet leren, maar wat deze eeuw van de Kerk kan leren. Dat is een omdraaiing die veel mensen niet zullen begrijpen.

“Toch is dit het sleutelconcept van het boek. Ik ben omringd door mensen die vinden dat de Kerk zich zo snel mogelijk moet moderniseren, zich moet aanpassen aan wat de samenleving wil. Ik ben voor gesprek en voor verandering. De Kerk bestaat tweeduizend jaar en is door de tijd heen altijd veranderd.

Maar aansluiting zoeken bij de tijdgeest uit angst voor irrelevantie is een fatale strategie. Kijk naar de samenleving: mensen zijn angstig, uitgeput, overvraagd, lijden aan burn-out en depressie. Waarom zou je je aanpassen aan een zieke samenleving?

Het gaat erom dat samenleving en Kerk dynamisch van elkaar leren. En wat de samenleving kan leren is: weg van het ego. We leven in een tijdperk van narcisme, van erkenningsdrang, van sociale media die mensen laten geloven dat ze niet bestaan als ze niet gezien worden. Het gelovige leven leert hoe je in de diepte tot jezelf komt – door uit jezelf te treden. Naar God, naar de naaste. Dat is wat de samenleving broodnodig heeft.”

Welke boodschap heeft u voor mensen die zeggen geen God te missen?

“Ik feliciteer ze en zeg: ik hoop van harte dat het zo blijft. Ik kan me heel goed voorstellen dat je niets mist als je God niet kent. Ik ken gelukkige, tevreden mensen die niet geloven. Maar elk mensenleven kent vroeg of laat crises, ziekte en dood. Op een dag word je zelf oud en moet je sterven.

Dan wens ik hun toe dat het ze nog altijd goed gaat. Ik wil niemand Jezus Christus opdringen. Ik heb vrienden die overtuigd atheïstisch zijn en zeggen: prima voor jou, maar niets voor mij.

Ik heb daarnaast vrienden die zeggen: ik benijd je om je geloof. Ik zie welke kracht er in jouw geloof zit, maar ik kan het me allemaal niet voorstellen. Dan zeg ik: precies dát is geloven. Het onvoorstelbare geloven. Begin maar gewoon. Ga naar de Mis. Lees vijf minuten per dag. Je zult niet onmiddellijk geloven. Maar kijk hoe het je verandert.”

Ziet u tekenen van hoop in een samenleving die ontzettend gekant lijkt tegen georganiseerde religie in het algemeen en de katholieke Kerk in het bijzonder?

“Jazeker! Ik word vaak verrast. Naar aanleiding van mijn boek heb ik in Duitsland meer dan honderdvijftig lezingen gehouden en zo veel hoopvolle dingen gezien: charismatische priesters en kloosterlingen die bijzondere initiatieven hebben ontplooid waar jonge mensen op afkomen. Dat zijn mensen die het echt willen, die niet in de kinderjaren gevormd zijn maar nu bewust kiezen voor Christus.

Ik denk dat dit sterk samenhangt met de onzekere wereld. De logica waarop we in de westerse wereld decennialang hebben vertrouwd, voelt brozer. De mogelijkheid van oorlog in Europa is reëel geworden. Mensen zoeken houvast en oriëntatie. En de Kerk is geroepen om die mensen te ontmoeten: met empathie, liefde en een oprecht aanbod.”

De titel Onder Heidenen is best provocerend.

Toen de titel ons spontaan te binnen viel, twijfelden de uitgever en ik wel: de mensen die ik bedoel zijn strikt genomen natuurlijk geen heidenen, het zijn ongelovigen. Toch waren mijn agent en ik het erover eens dat iedereen onmiddellijk begrijpt wat er bedoeld wordt.”

En het klopt gewoon. De meeste mensen met wie ik dagelijks omga, op het werk, bij sport, in mijn vriendenkring, kunnen mijn christen-zijn niet meer volgen. Dat gevoel van: ‘ik leef onder heidenen’ is authentiek. En het werkt: de titel blijft hangen, hij daagt uit, en dat is geen slechte manier om iemand een boek te laten oppakken.”