Priester Samuele Marcantognini deed onderzoek naar de liturgische hervormingen in Nederland in de nasleep van het Tweede Vaticaans concilie. “De Nederlandse Kerk kwam voor het eerst uit een beschermende cocon waarin zij eeuwenlang opgesloten had gezeten.”

Het Tweede Vaticaans concilie (1962-1965) bracht de katholieke Kerk bij de tijd, ook op het gebied van de liturgie. De gelovigen van die tijd maakten een ware omwenteling mee. Voortaan vierde de priester de Mis met zijn gezicht naar de mensen toe. Daarnaast werd het Latijn vervangen door de volkstaal, waardoor de viering voor iedereen begrijpelijk werd.

Roerige jaren

De ontvangst van Vaticanum II verliep in onze streken niet zonder slag of stoot. Er volgden roerige jaren, getekend door de uitgave van de Nieuwe Katechismus en het Pastoraal Concilie van de Nederlandse kerkprovincie in Noordwijkerhout. Vanwege enkele controversiële voorstellen leidden beide initiatieven tot felle discussie met het Vaticaan. Ook op het gebied van de liturgie namen Nederlandse liturgie-experts en theologen het voortouw door eigen teksten en gebeden te publiceren, die vaak in strijd waren met kerkelijke regels.

Hun intentie was om de liturgie toegankelijker te maken, nuanceert priester Samuele Marcantognini (55). “Er was grote euforie. Er was bijna geen land ter wereld waar men zoveel experimenteerde”, zegt de van oorsprong Italiaanse priester-deken, die sinds 1998 werkzaam is in het bisdom Haarlem-Amsterdam, onder meer als docent liturgie.

Eucharistische gebeden

Marcantognini is auteur van De postconciliaire liturgische hervorming in Nederland, dat sinds kort ook in Italië is uitgegeven. Het boek evalueert wat zich in die jaren op liturgisch gebied afspeelde. Dat doet Marcantognini aan de hand van verschillende liturgische gebeden. De priester dook hiervoor de archieven in en nam vooral eucharistische gebeden onder de loep.

Wat is u opgevallen tijdens uw onderzoek?

“In Nederland werd veelvuldig geëxperimenteerd met liturgische gebeden. Er waren honderden teksten in de omloop, zelfs nog voordat het Concilie voorbij was. Een citaat van de Vlaamse theoloog Edward Schillebeeckx (1914-2009) is tekenend voor de tijdsgeest van toen. Hij merkte op dat men zich in andere landen goedschiks of kwaadschiks kon houden aan de richtlijnen van de Kerk. Nederland kon dit niet, was zijn observatie.”

Wat was er eigenlijk mis met deze Nederlandse vooruitstrevendheid? Men wilde de liturgie toch meer bij de tijd brengen?

“Liturgische experimenten waren onder strikte voorwaarden toegestaan. In andere landen verliepen liturgische experimenten over het algemeen gecontroleerd. In Nederland liep dit uit de hand. Denk bijvoorbeeld aan beatmissen of teksten van eucharistische gebeden die geschreven waren op basis van vrije interpretatie. Ik wil dit echter niet alleen negatief interpreteren.

“In mijn onderzoek probeer ik te begrijpen waarom men zo ver ging, vaak tegen de richtlijnen van het Vaticaan in. De Nederlandse Kerk was levendig, er was een sterk missionair elan. Maar de Kerk kwam in die jaren voor het eerst uit een soort beschermende cocon waarin zij eeuwenlang opgesloten had gezeten. Veel priesters en theologen waren bezorgd over hoe de Kerk het hoofd moest bieden aan de secularisatie, maar ook hoe zij gelovigen konden helpen. Het was een tijdperk van verandering.”

Kunt u voorbeelden geven?

“Neem de zorgen van een Nederlandse pastoor, die de situatie omschreef van een doorsnee parochie van toen. Hij klaagde over de passieve manier waarop gelovigen de Mis bijwoonden, die toen nog in het Latijns was. Tegelijkertijd begreep hij dat het niet makkelijk was voor gelovigen om de Mis bij te wonen. Men wilde de kloof overbruggen tussen de moderne mens en de liturgie.”

Waar ging het dan mis?

“Het Concilie stelt prachtige liturgische vernieuwingen voor. Wanneer we daaraan gaan sleutelen, lopen we het risico om de liturgie af te zwakken of te verdoven. Je neemt de kracht weg waarmee liturgie het transcendente, het hemelse voor ons opent. Er is sprake geweest van een nivellering, een horizontaal afvlakken. De liturgie spreekt dan niet meer tot het hart van de mens. We ontkrachten haar van haar essentie: het paasmysterie. Dat betekent dat je als gelovige tijdens de viering een verandering kan ervaren: van een situatie van dood, van zorgen of problemen, naar een situatie van leven en hoop. De Eucharistie is een wekelijks Pasen, het kloppend hart van het geloof.”

Wat waren de gevolgen van de liturgische experimenten?

“Rituelen behoren tot de Kerk. Elke liturgie is gemeenschappelijk, het is een kerkelijke aangelegenheid. Elke liturgie is een gave van God aan de Kerk. De Kerk draagt deze gave over door de overlevering, de traditie. Liturgie helpt ons om God te ervaren. God komt naar ons toe, niet wij naar Hem. God geeft Mozes aanwijzingen over wat de Israëlieten moeten doen. Hij zegt hen precies hoe ze het Paasfeest moeten vieren. Er bestaat geen privé-liturgie. Als ik een gebed verander, iets toevoeg dat niet van de Kerk is, dan tast ik het geloof van de mensen aan.”

Welke balans kan er zestig jaar na het Concilie worden opgemaakt?

“Aan de ene kant heeft Vaticanum II verworvenheden gebracht, zoals de actieve deelname van gelovigen. Anderzijds heeft de overdreven vereenvoudiging van de liturgie en de tomeloze creativiteit de sacraliteit van de liturgie aangetast. Dit heeft helaas ook het geloofsleven ven vele gelovigen beïnvloedt. Dat zie je ook deels terug in de toenemende ontkerkelijking.”

In uw boek spreekt u over de gevaren van een nieuw klerikalisme. Wat bedoelt u daarmee?

“Het Concilie heeft bijgedragen aan een ‘declericalisering’ van de eredienst. De voorganger werd een bepaald soort monopolie afgenomen. De liturgie werd als het ware teruggegeven aan de vierende gemeenschap van gelovigen. Maar een priester kan ook een soort entertainer worden. Iemand die geweldig kan voorgaan, die het middelpunt wordt. Een begaafde priester die door zijn menselijke eigenschappen in staat is om kijkcijfers te verhogen.

“Welsprekendheid, spontaniteit of een sympathieke houding zijn uitstekende eigenschappen voor een priester. Maar zij kunnen niet de voorwaarde zijn van een goede liturgische viering. Een priester loopt het gevaar de liturgie te beleven als iets wat afhankelijk is van hem. Anderzijds kan een priester ook bezwijken onder de last van zo’n zware verantwoordelijkheid.”

Kan er ook bij lekengelovigen sprake zijn van klerikalisme?

“Er zijn bijvoorbeeld kerken waar men niet de zondagsmis wil laten vieren door een priester, omdat een groep een eigen liturgie wil houden. Een woord- en communieviering kan bij afwezigheid van een priester de oplossing zijn. Maar het ideale is wanneer een priester de Eucharistie viert. Wanneer dit mogelijk is, en mensen toch willen vasthouden aan hun eigen viering, kan er sprake zijn van lekenklerikalisme.”

De tridentijnse Mis is momenteel in trek. Maar deze oude vorm van de Mis gaat juist terug naar de situatie van voor het Concilie. Hoe is dit fenomeen te verklaren?

“De zorgen van traditionalisten zijn voor een deel gebaseerd op negatieve ervaringen met liturgievieringen. De veeltallige liturgische experimenten hebben hier zeker aan bijgedragen. Wanneer de Mis in een parochie matig is, wanneer er slordig wordt omgesprongen met liturgische symbolen, wanneer de muziek benedenmaats is, is de verleiding groot om terug te willen naar het verleden.”

Wat is daar mis mee? De tridentijnse Mis is toch toegestaan?

“Het wordt pas zorgelijk wanneer mensen een negatieve blik ontwikkelen op de liturgie van het Concilie. We lopen zo het gevaar om de hele liturgische hervorming buiten spel te zetten. Men kan bijvoorbeeld denken dat Vaticanum II een fout van de Kerk is geweest. De tridentijnse Mis is weliswaar toegestaan, maar het idealiseren van het verleden is niet altijd de oplossing. Een totale afwijzing van de het huidige nieuwe missaal, de Mis van na het Concilie, past niet in de katholieke traditie van de Kerk.”

Is de liturgische vernieuwing van Vaticanum II al zichtbaar in onze parochies?

“Het kost bijna een eeuw voordat het Concilie helemaal is geland. De liturgische hervorming moet gebeuren volgens de richtlijnen van het Concilie. Mijn ervaring is dat wanneer de Mis goed gevierd word, parochianen dit waarderen. Maar dit is niet voldoende. De liturgische vernieuwing moet gepaard gaan met een nieuwe evangelisatie. Je kan de liturgie vernieuwen, maar je moet eerst het hart van de mensen raken. Dat doet de Kerk door de verkondiging van de blijde boodschap.

“Je kan iemand die niet gedoopt is uitnodigen voor de Mis. Misschien kan hij een zekere sacraliteit ervaren, maar uiteindelijk raakt die sacraliteit niet zijn leven. Het verandert zijn hart niet. In het verhaal van de leerlingen van Emmaus herkennen zij Jezus pas bij het breken van het brood. Hun hart wordt geraakt en hun ogen worden geopend. Deze liturgische ervaring komt nadat zij met Jezus in gesprek waren. Hun hart brandde toen zij naar Hem luisterden.”

Ervaart u dit zelf ook als priester?

“Ik volg zelf een weg van christelijke inwijding binnen een neocatechumenale gemeenschap. Daarin ervaar ik de rijkdommen van een liturgie die wordt gevierd volgens de voorgestelde vernieuwing van het Concilie. Een levende gemeenschap, waarin ik iedere week als priester een paasmoment kan ervaren.”