Kerkhistoricus
Velen beweren, zegt het Concilie in Gaudium et Spes, dat alles met de natuurwetenschappelijke methode te verklaren is. Voor de moderne natuurkunde is begrijpen hetzelfde als het beschrijven van de waargenomen fysische verschijnselen met mathematische formules.
Dat zegt de onlangs overleden Arie van den Beukel, hoogleraar natuurkunde en gelovig christen, in zijn beroemde boek De dingen hebben hun geheim (1990). Hij citeert een moderne natuurkundige die zegt dat wij aan het einde ook God zullen “vangen”, als God van dat “alles” deel uitmaakt.
Maar is het menselijk denkvermogen, dat zich zo triomfantelijk gedraagt en alles wil begrijpen, wel in staat het geheim van de dingen, het geheim van God te ontraadselen? Waarom moet je de sterren bezitten door ze te tellen, vraagt de kleine prins van Antoine de Saint-Exupéry.
De mens is al eeuwen bezig de geheimen van de wereld te ontdekken, maar verandert dat de wereld, maakt het haar beter, vraagt Van den Beukel. Het denken maakt de grootheid van de mens uit, zegt hij met Pascal, maar er zijn zoveel dingen die het denkend verstand te boven gaan.
Het wezenlijke is voor de ogen onzichtbaar, zegt de kleine prins. Hoe kijk je naar de wereld? Op afstand, als een wetenschappelijk toeschouwer, of neem je aan die wereld deel door er met liefde naar te kijken, met eerbied en verwondering? Ik ben voor die roos daar verantwoordelijk, zegt de kleine prins.
'De eerste dronk uit de beker van de natuurwetenschapper maakt atheïstisch, maar op de bodem van de beker wacht God'
Je moet ook met je hart zoeken. Als je zo, met liefde, naar de waarheid zoekt, dan zoek je naar God, zegt de filosofe Edith Stein, in 1998 heiligverklaard. Waarheid zoek je met de liefde, zegt paus Benedictus. Wij geloven in het eeuwige Woord, een scheppende rede, die goedheid en liefde is. Er moet achter de dingen een “grenzeloos oppermachtige rede” zijn, meende Albert Einstein.
Het wezenlijke is voor onze ogen verborgen, zegt de kleine prins. Paus Benedictus hield erg van de kleine prins. Als jonge theoloog al, gefascineerd door het spanningsveld tussen geloof en rede, volgde hij het gesprek tussen theologen en natuurwetenschappers.
Wij hebben elkaar nodig, zegt Paul Sabatier, de Franse chemicus en Nobelprijswinnaar. De fysicus Werner Heisenberg, ook Nobelprijswinnaar, vat het zo samen: “De eerste dronk uit de beker van de natuurwetenschapper maakt atheïstisch, maar op de bodem van de beker wacht God.”
Waarom moeten wij “alles” ontraadselen, vraag Van den Beukel. Hij haalt Einstein aan, die eens zei: “Het schoonste dat we beleven kunnen is datgene wat vol geheimen is.” Dat is voor Van den Beukel het grondgevoel bij de ware kunst, de wetenschap en de religie.
Nogmaals: je hoeft niet alles te ontraadselen, te bewijzen, te ontleden. Dat weet je als je kijkt naar een slapend kind, een bloem die opengaat in de zon. De fysicus Van den Beukel schrijft over zijn religieuze ervaring als hij het gedicht Zondagmorgen van Ida Gerhardt citeert, over het licht. Het gaat dan niet om een fysisch licht dat “met 300.000 kilometer per seconde” het huis binnengaat, maar om een licht van God, een “metafysisch” licht, dat “wandelt”.
Het licht begint te wandelen door het huis
en raakt de dingen aan. Wij eten
ons vroege brood, gedoopt in zon.
Jij hebt het witte kleed gespreid,
en grassen in een glas gezet.
Dit is de dag waarop de arbeid rust.
De handpalm is geopend naar het licht.
