Kerkhistoricus
De marxistisch geïnspireerde bevrijdingstheologie zou na het Concilie een hoofdpijndossier voor de Kerk worden, voor paus Johannes Paulus II en kardinaal Joseph Ratzinger. De theologie, zegt de laatste, heeft een eigen, innerlijke ruimte die altijd “open en wijd” blijft, maar de Kerk moet ook zeggen waarheen wij niet moeten gaan.
Na het failliet van het Europese communisme bleven sommige theologen koppig vasthouden aan het marxistische verklaringsmodel, dat de verlossing van de mens uitsluitend in “de politiek” wil realiseren. Voor deze politieke theologie, met haar marxistische analyse en taalgebruik, wordt het boek Exodus een “centrale heilshistorische gebeurtenis” en komt alle menselijke bevrijding voort uit een politieke revolutie.
Die theologie bedient zich van de joods-christelijke traditie en de religieuze energieën van de mens, zegt Ratzinger, en laat “de zaak van Christus” samenvallen met de politieke actie, die de eigenlijke waarheid is geworden. In dit denken wordt alles “politiek” en de Bijbel een instrument van politieke verlossing.
Alles gaat hier om een verandering van onderdrukkende “structuren”. Maar de Kerk leert dat het andersom moet. In zijn autobiografie Hoop zegt paus Franciscus opnieuw dat de “eerste hervorming de mentaliteit moet betreffen”. Daarna komen de “structurele” hervormingen.
In 1979 bezoekt Johannes Paulus II Zuid-Amerika. Hij laat zijn grote bewondering blijken voor Oscar Romero, de bisschop die koos voor de armen en later werd vermoord. In 1983 bezoekt de paus acht Latijns-Amerikaanse landen en verklaart hij zich solidair met bisschoppen en theologen die in verzet kwamen tegen de schrijnende sociale ongelijkheid, door dictatoren met geweld in stand gehouden.
Maar, zegt de paus, die het communisme uit eigen bittere ervaring kende, de Kerk zal nooit instemmen met een marxistisch mensbeeld dat denkt in klassenstrijd en geweld, en dat met zijn verachting voor de waardigheid van de menselijke persoon nog grotere ellende zal brengen.
In Nicaragua roept de paus de priester Ernesto Cardenal tot de orde, minister in de links-revolutionaire regering van dictator Daniel Ortega. Je moet opkomen voor de armen, maar niet ten koste van je eigen kerkelijke identiteit. Voor de grote Peruaanse bevrijdingstheoloog Gustavo Gutiérrez, hoogleraar in Lima, levend tussen de armen, is de bevrijdingstheologie een profetische schreeuw tegen het onrecht.
'De Kerk moet niets hebben van de marxistische verleiding dat de hemel op aarde kon worden afgedwongen'
In 1989 noemt Gutiérrez zich voor een verbaasd Nederlands publiek een “uitgesproken kerkelijk theoloog”, die niet theologiseert in een denkmodel van conflict, van strijd tegen de “officiële” Kerk, zoals zoveel westerse “progressieven”. Dom Helder Camara, de bisschop van de armen, beet Nederlandse journalisten die hem hun eigen antikerkelijke denkmodel wilden opdringen, toe: “U wenst niet echt te weten wat wij in Brazilië denken of doen.”
De Kerk heeft een bijzondere voorliefde voor de armen, zegt Ratzinger, die Zuid-Amerika als kardinaal en paus vele malen bezocht. De Kerk, toegewijd aan God, de mens en zijn waardigheid, moet “heilloze theorieën en praktijken uiterst krachtig verwerpen”, zegt Gaudium et Spes. Zij zijn onredelijk, strijdig met de menselijke ervaring, zegt het Concilie, en “halen de mens neer uit zijn aangeboren hoge rang”.
De Kerk moet niets hebben van de marxistische verleiding, waarvoor westerse theologen en intellectuelen lange tijd vatbaar bleken, dat de hemel op aarde kon worden afgedwongen. Politieke messiassen zouden daarvoor zorgen. Maar het jodendom en het christendom leren iets anders!
Je moet alles doen om deze wereld beter te maken, maar een paradijs op aarde zal er niet komen. Er is een joodse grap over de Messias. Een joodse stad betaalt een arme jood een roebel per week om de eerste te zijn die bij de poort van de stad de Messias zal begroeten, als deze ooit komt. De broer van de man vindt een roebel per week wel erg weinig. Dat is waar, zegt de arme jood. Ze betalen mij weinig, maar het is een vaste baan!
