Kerkhistoricus
De eerste encycliek van paus Leo XIV, over de gevaren van kunstmatige intelligentie, komt natuurlijk niet uit de lucht vallen. Het Concilie kon in Gaudium et Spes nog niet precies weten welke razendsnelle vlucht de technische ontwikkelingen zouden nemen, met name die van de communicatiemiddelen.
De concilievaders spreken over de “uitbreiding van de technische mogelijkheden”, over een “verfijning van de communicatiemiddelen”, maar wijzen ook, bij die technologische vooruitgang, op de noodzaak van een “nieuw humanisme”, op het belang van onze “geestelijke en morele rijping”. Het is onze opdracht verantwoordelijkheid te nemen voor het algemeen welzijn, voor waarheid en gerechtigheid. Pas dan bouw je aan een betere wereld.
In zijn sociale encycliek Caritas in veritate (2009) gaat Benedictus XVI uitvoerig in op de ontwikkelingen in de techniek. Ook hier weer gaat het om onze morele verantwoordelijkheid, om de menselijke waardigheid, om het algemeen welzijn. De techniek, zegt de paus, stelt ons in staat de materie te beheersen, ons leven beter te maken. In Genesis staat het al: wij hebben de opdracht de aarde te bewerken en te beheren, en de techniek hoort daarbij.
‘Alles begint met de mens, zegt het Concilie, met diens rechtschapenheid, verantwoordelijkheid voor de ander, voor het algemeen welzijn’
Maar wij moeten wel “moreel verantwoord omgaan met de techniek”, zegt Benedictus, hoe groot onze fascinatie voor de enorme mogelijkheden van die techniek ook is. Mijn handelen moet altijd menselijk, verantwoordelijk blijven, “ook als de mens middels een satelliet of een op afstand bestuurde elektronische impuls werkt”, en de mens “op de betovering van de techniek antwoordt met beslissingen die de vrucht zijn van morele verantwoordelijkheid”.
Alles begint met de mens, zegt het Concilie, met diens rechtschapenheid, verantwoordelijkheid voor de ander, voor het algemeen welzijn. Paus Benedictus verbindt de gevaren van een louter “technische denkwijze” met de ontwikkeling van de volken, die je kunt gaan beschouwen als alleen maar een kwestie van financieringstechniek, het ontsluiten van markten, het verlagen van invoerrechten, hoe belangrijk dat ook mag zijn.
“Zonder rechtschapen mensen, zonder economische deskundigen en politici, die in geweten de oproep tot het algemeen welzijn nadrukkelijk leven, is ontwikkeling niet mogelijk.” Eerst de mens, dan de structuren. Eerst de mens, dan de techniek.
Paus Franciscus’ encycliek Laudato si’ (2015) gaat over de zorgen van de Kerk over de wereld, de omgang met de natuur, over de zorgen voor ons “gemeenschappelijk huis”. Wij zijn niet de scheppers van deze wereld. Wij moeten ons geen macht aanmeten die ons niet past. Wij moeten niet op kosten van anderen leven. Wie niet wil delen met de menselijke familie, in ons gemeenschappelijk huis, kan zich geen christen noemen! Dat staat hier.
“Nooit had de mensheid zoveel macht over zichzelf gehad, en niets kan ons garanderen dat zij deze goed gebruiken zal”, zegt paus Franciscus. Hij haalt de grote christelijke denker Romano Guardini aan, op wie hij ooit wilde promoveren, die stelde dat “de moderne mens niet meer wordt opgevoed tot het juiste gebruik van zijn macht”.
De technische vooruitgang loopt niet in de pas met de ontwikkeling van de mens, zegt paus Franciscus, met de ontwikkeling in verantwoordelijkheid, geweten, zelfkennis. Die mens zal zijn macht misbruiken als zijn vrijheid ziek is geworden, en als hij die overlaat aan “de blinde krachten van het onbewuste, de directe behoeften, het egoïsme en het geweld”. Wij kunnen vaststellen, zegt hij, dat de mens “vandaag geen sociale ethiek, geen cultuur en spiritualiteit bezit, die hem werkelijk grenzen stelt”.
Wij hebben “nieuwe ogen en een nieuw hart” nodig, zegt zijn voorganger Benedictus, om “onze materialistische kijk op de menselijke gebeurtenissen te overwinnen”, een “daarbovenuit” te zien, dat de techniek aan ons niet kan geven. De eerste encycliek van paus Leo XIV is een oproep grenzen te stellen, de mens vóór te laten gaan op de techniek.
