Als de Kerk in Nostra Aetate (1965) spreekt over jodendom en islam, dan gaat het niet om een theologische studietekst, maar om een “verklaring”. Wij hebben na zoveel strijd, met zoveel verschillen, ook zoveel gemeenschappelijk! De verklaring roept op tot verzoening, elkaar verstaan.
Wij kunnen elkaar vinden in het vooropstellen van de waardigheid van de menselijke persoon, dat grote thema van de Kerk en van de pausen. Dat is de boodschap, hier ligt de sleutel voor het gesprek, zegt paus Benedictus in 2005 in zijn ontmoeting met moslimvertegenwoordigers in Keulen. Een Duitse paus wist waarover hij sprak.
Als die klank over de waardigheid van de mens verstomt, dan zal de wereld worden uitgeleverd “aan de duisternis van een nieuwe barbarij”. Begin bij de kernwaarde van de menselijke persoon, zegt hij, pas daarna kunnen we “eventuele culturele tegenstellingen overwinnen” en de explosieve kracht van fanatieke ideologieën. In het Evangelie, zegt Johannes Paulus II, moeten wij ons diep verwonderen “over de waarde en de waardigheid van de mens”!
In de encycliek Fratelli Tutti (2020) van paus Franciscus zijn de kernwoorden broederlijkheid, ontmoeting, dialoog en respect, omdat wij nu eenmaal tot één menselijke familie behoren. Franciscus reikt de hand aan de moslimwereld, in Turkije, Egypte, Marokko, Bahrein. In 2021 bezoekt de paus het verdeelde en geschonden Irak, vier dagen lang.
Broederlijkheid betekent voor hem en zijn voorgangers niet dat hij niet zou spreken, openlijk of achter gesloten deuren, over wat de Kerk afwijst: de doodstraf, het gebrek aan mensenrechten en godsdienstvrijheid, onmenselijke omstandigheden in gevangenissen, op arbeidsplaatsen.
Op eerdere reizen bouwde Franciscus relaties op met soennieten en sjiieten, en ijverde hij voor een dialoog tussen hen. De Kerk zoekt verbinding en weigert mee te gaan met mensen die liever fantaseren over een dodelijke “clash of civilizations”.
De Amerikaanse rabbijn Sharon Brous weigert zich te laten meesleuren in de strijd tussen de extremen, in de Gaza-oorlog, tussen Hamas en de ultraorthodoxe groeperingen in Israël, die de rechten en aspiraties van de Palestijnen ontkennen en alleen nog maar denken in tegenstellingen, in geweld, overheersing, wraak.
Beide extremistische kampen, zegt Brous, hebben een diepe minachting voor het menselijk leven, voor de menselijke waardigheid. Maar elk mens, zegt Brous met de Thora, is een beeld van God. Als je in de hitte van de strijd dat uit jouw denken verbant, dan geef je uiteindelijk niets meer om het menselijk leven. Palestijnen en Israëliërs, zegt zij, zullen als buren moeten samenleven!
Alle mensen zijn geschapen naar het beeld van God, zegt Nostra Aetate. Als wij weigeren ons als broeders en zusters te gedragen tegenover wie dan ook, dan kunnen wij “God werkelijk niet als Vader van allen aanroepen”.
“Wie niet bemint kent God niet” (1 Joh. 4,8). Elke theorie of praktijk, zegt de tekst, die de menselijke waardigheid uit het oog verliest als het gaat om de relatie tussen mensen of volken en hun rechten, verliest haar grondslag, en wordt “vreemd aan de geest van Christus”.
