Hij gold ooit als een van de grote denkers van het Tweede Vaticaans Concilie, maar keerde zich later tegen het instituut dat hem gevormd had. Theoloog Hans Küng daagde de Kerk uit op haar meest gevoelige punt: wie bepaalt uiteindelijk wat christenen moeten geloven – de theoloog of het leergezag van de Kerk?
Wat God heeft geopenbaard en wat in de Schrift is opgenomen, werd neergeschreven “onder ingeving van de Heilige Geest”. In die zin is God de auteur, maar God koos “mensen uit, die als ware auteurs handelden”. Hij was werkzaam in en door hen, zegt het conciliedocument Dei Verbum.
Het is de taak van de theologen om de Schrift goed te interpreteren, aandacht te besteden aan de vele “literaire genres”, die toen gebruikelijk waren. Exegeten, zegt het Concilie, hebben de taak om de Schrift dieper te verstaan. Zij staan in dienst van de Kerk die, mede door “hun voorbereidende studie”, de Schrift in laatste instantie aan de gelovigen uitlegt.
Juist dat is tegen het zere, vrijzinnige been van Hans Küng, ooit als concilietheoloog met Joseph Ratzinger optrekkend. Hoe weten wij eigenlijk wat God wil? Gaat het om de Schrift alleen, zoals Luther vond, of ook om wat de Kerk zegt, met haar overlevering, haar Traditie, die breder is dan wat in de Schrift staat?
De Kerk moet luisteren naar theologen, die hun eigen taak en wetenschappelijke vrijheid hebben. Daarover zijn Ratzinger en Küng het eens. Maar dan lopen de wegen uiteen.
Theologen bereiden de kerkelijke verkondiging voor, zijn dienstbaar aan de Kerk, die een laatste woord kan spreken. Een theologie zonder de Kerk zal voor Ratzinger altijd een spreken “namens zichzelf worden”! De titel van een van Küngs werken, Wat ik geloof, zegt in dit opzicht genoeg.
Al heel vroeg begint Küng een theologie op eigen gezag, met kritiek op de dogma’s en de geloofswaarheden van de Kerk, voor hem gewoon herzienbaar. In zijn boek over de pauselijke onfeilbaarheid valt hij welbewust het leerambt en het “instituut” van de Kerk aan. Ik wilde, geeft hij later toe, met mijn publicaties “het hele romeinse systeem” laten springen.
In zijn boek Christen zijn (1974), een reactie op Ratzingers Inleiding in het christendom (1968), stelt Küng het Godzoonschap van Jezus ter discussie, en daarmee de grote concilies van de Kerk die het geloof in Jezus als zoon van God beleden. Niet het kerkelijk leerambt heeft voor Küng het laatste woord, wanneer je wilt begrijpen wie Jezus werkelijk was, maar de theologen met hun historisch-kritische methode.
Kun je dan nog in Tübingen een kerkelijk leerambt bekleden, als je een theologie uit eigen naam bedrijft, de dogma’s van de Kerk vatbaar verklaart voor revisie, je afwijzend opstelt tegen de leer van de Drie-eenheid, de leer van de sacramenten in twijfel trekt en de dogma’s over Maria afwijst?
In 1979 wordt Küngs kerkelijke leerbevoegdheid ingetrokken. Hij kan niet meer doorgaan als een katholieke theoloog. De beslissing leidt vanzelfsprekend tot een storm in de media en in vrijzinnige kringen, die de gewetensvrijheid in de Kerk bedreigd zien. Maar stormen gaan weer liggen.
Het is het volste recht van Küng om zijn eigen theologische mening te hebben en naar buiten te brengen, zegt kardinaal Ratzinger, maar het is hetzelfde volste recht van de Kerk hem niet meer de bevoegdheid toe te vertrouwen uitleg te geven over het geloof van die Kerk. Küng bleef overigens, met een andere opdracht, in Tübingen doceren, en zo zijn persoonlijke weg gaan.
Uiteindelijk was het vooral gegaan om de vraag: wie is Jezus? Moeten wij het doen met elke uitleg van de theologische “specialisten”, de professoren, zoals Küng, met zijn vrijzinnige en feitelijk protestantse kerkopvattingen, of heeft het kerkelijk leerambt een ander, een laatste woord, en heeft het ons meer te zeggen? De Kerk is er duidelijk over.
