In 1979 bezoekt Johannes Paulus II Turkije, een seculiere staat met een sterk islamitische traditie. Hij kiest zijn woorden zorgvuldig. Zij komen uit de concilietekst Nostra Aetate, een tekst die op zoek gaat naar wat christenen en moslims verbindt. Scheiding was er al genoeg.
Er waren ooit “vele onenigheden en vijandigheden”. Het Concilie spoort “allen aan om het verleden te vergeten en zich oprecht toe te leggen op een wederzijds verstaan”. Wij hebben samen te zorgen voor álle mensen, zo staat er, voor sociale rechtvaardigheid, het morele goed, vrede en vrijheid.
De Kerk kijkt “met waardering naar de moslims die de ene God aanbidden”, een barmhartige God. Zij erkennen Jezus niet als God, maar vereren hem als profeet. Zij eren zijn maagdelijke moeder, roepen haar soms vertrouwensvol aan. Zij achten het morele leven hoog, zij vereren God “vooral in gebed, het geven van aalmoezen en vasten”.
In 2000 ontmoeten de oude paus Johannes Paulus II en sjeik Tantawi, een hoge autoriteit in de islam, elkaar in Caïro. “Het was een onvergetelijk ogenblik”, zegt de Duitse Vaticaankenner Andreas Englisch. Hij noteert ook een kostbaar detail: de sjeik ondersteunde de paus, die slecht liep.
Tantawi wil eerst spreken over de grote principes, de uitwerking komt later wel. Zo was Nostra Aetate ook bedoeld! Wij behoren tot één menselijke familie, wij zijn naar het beeld van God geschapen, zegt het Concilie. Wij stammen allemaal af van Adam en Eva, zegt Tantawi. De paus knikt.
Voor de islam staat de maagdelijkheid van Maria vast, zegt de fijngevoelige Tantawi. “God is groot genoeg om een dergelijk wonder te bewerkstelligen.” Over nog een principe zijn beiden het volledig eens. “Kwaad doen, oproepen tot geweld en uit naam van de godsdienst provoceren tot strijd en confrontaties zijn een zware belediging van God!”
Jezus is voor ons niet de Zoon van God. Dat verbergen wij niet, zegt Tantawi. “We hoeven het niet op alle punten eens te zijn”, antwoordt de paus.
In 2005 ontmoet paus Benedictus XVI moslimgezelschappen in Keulen. Het moet ons beiden gaan om de waardigheid van de mens, de heiligheid van elke mens, te verdedigen, zegt hij, tegen elk haatgevoel, elke intolerantie, elk geweld, en tegen “de golf van het wrede fanatisme”. In 1981 pleegde een extremistische Turk een moordaanslag op “die christelijke kruisvaarder” Johannes Paulus II.
Sjeik Tantawi werd door een deel van de islam fel bekritiseerd om zijn ontmoeting met de paus. Maar na hun gemeenschappelijke verklaring konden islamitische geestelijken die opriepen tot geweld nooit meer zeggen dat zij uit naam van de hele islam spraken.
In de interreligieuze dialoog zijn grote gebaren, moedige woorden nodig, en vooral grensverleggende ontmoetingen tussen mensen van goede wil, op zoek naar gemeenschap, ondanks de verschillen die er zijn en zullen blijven. Durf die verschillen opzij te zetten.
Jezus’ optreden was open, grensverleggend. Hij ontmoette tollenaars en hoeren, doorbrak de vijandigheid tussen joden en Samaritanen. In en buiten de Kerk is er een wegkruising, zegt Johannes Paulus II, waarop ik het hart van de ander ontmoet, met hem in dialoog ga, in een “ogenblik van broederlijkheid”.
