De mens kan misbruik van zijn vrijheid maken “door zich tegen God op te richten”, zegt het Concilie in Gaudium et spes. Er is een atheïsme dat zegt God niet meer nodig te hebben, waar de mens zich niet meer “aan zijn Schepper toevertrouwt”. Maar een mens zonder God verkommert, zegt paus Benedictus XVI, ooit concilietheoloog.
Als een mens zichzelf “niet meer overschrijdt naar God toe, dan wordt hij anders, beperkter, kleiner”. Als een mens zich niet meer wil zien als het beeld van God, dan kan hij zichzelf niet echt meer liefhebben, en ook andere mensen niet meer, die naar het beeld van God geschapen zijn.
Voor Benedictus lijkt de verloren zoon uit Jezus’ parabel op de moderne mens die de Vader de rug toekeert om volledig vrij te zijn, zonder plichten, om met volle teugen van het leven te genieten. Maar wie in zo’n vrijheid alles uit het leven wil halen, zegt Benedictus, stoot vanzelf op andere mensen die hetzelfde willen.
Het christendom is juist gemeenschap zoeken, en vrijheid en verantwoordelijkheid bij elkaar brengen. Wij moeten na de vrijheidsrevolutie van 1968, waar alles werd afgewezen wat onze vrijheid in de weg stond, weer een nieuwe definitie van vrijheid zoeken, zegt hij.
Wij hoeven niet meer terug naar de “autoriteitsmoraal” van de voor-conciliaire Kerk, met haar gewoonte om het leven van de mensen streng te normeren, tot in het meest intieme bereik. De godsdienst moet meegroeien, zegt Benedictus. We hebben veel te doen, in een tijd waar de religie lijkt af te sterven. Maar zij houdt nooit op te bestaan.
De verloren zoon, een ongelukkige, een slaaf geworden, keert weer terug naar het huis van zijn vader, die al die tijd op hem gewacht heeft. Een mens is een wezen dat God zoekt, ook in een tijd van welvaart en vooruitgang, zegt Johannes Paulus II. Wij moeten de eerbied voor God weer opnieuw leren, zegt Benedictus, en een cynische bespotting van God niet houden voor een vrijheidsrecht.
Wij hebben na het verlies aan geloof, kerk, zuil en godsdienstige traditie weer oriëntatiepunten nodig, de “constante” van ons geloof, de tien geboden die ons een weg wijzen in “een verwarde en gecompliceerde wereld”, waar de mode van de dag heerst, de vluchtige media ons van alles voorschotelen. Als er geen vast, vertrouwd punt meer is, geen vaste waarheid, geen gemeenschappelijke horizon, dan gaan wij opgesloten raken in onze eigen, kleine wereld.
‘Als je niet voor God wilt buigen, zul je op den duur gaan buigen voor de afgoden van de wereld’
Wij kunnen ontworteld raken, de samenleving kan verbrokkelen en uiteenvallen, zegt Henri Bontenbal in zijn boek Het kan echt anders. De Kerk wil ons leren, zegt Benedictus, “weer naar boven te komen”. Zij wil voorkomen dat mensen opgaan in hun tijd, gaan leven naar kortstondige, toevallige, algemene maatstaven, kopieën worden en hun diepste kern verliezen.
Als je niet voor God wilt buigen, zegt Benedictus al in 1968, dan zul je op den duur gaan buigen voor de afgoden van de wereld, voor de natie, het ras, zoals in deze eeuw is gedaan. Dan zul je gaan buigen voor het geld, de techniek, de macht, de prestaties en het succes. Dan verkommert de mens.
In 2005, tijdens de Wereldjongerendagen in Keulen, waarschuwt paus Benedictus jonge mensen voor de vele verleidingen van een wereld zonder God. “Dit kan toch niet het leven zijn!”
In ‘Levende traditie’ laat kerkhistoricus André Roes tweewekelijks zijn licht schijnen op de rijke geschiedenis van onze Kerk.
