Kerkhistoricus
Paus Franciscus waarschuwde voortdurend voor het verlies van gemeenschapszin en broederlijkheid. “Als we niet veranderen, dan worden we in een ‘collectieve illusie’ in slaap gewiegd, ten prooi aan angst en leegte.”
Wij behoren tot één mensheid, zegt de Zuid-Afrikaanse anglicaanse aartsbisschop Thabo Makgoba. Als jij lijdt, lijd ik, en andersom. In Kaapstad, zegt hij, is er een systeem dat twee werelden, rijk en arm, gescheiden houdt.
Er zijn in de wereld zoveel mensen die hongerlijden, zegt het Concilie in Gaudium et Spes. Het Concilie dringt erop aan de ongelijkheid te beëindigen, niet winst en macht in de economie voorop te stellen, maar dienstbaarheid en verantwoordelijkheid voor elkaar. De aardse goederen zijn door God “voor alle mensen bestemd”.
Wij moeten daarom “het principe van de onbaatzuchtigheid en de logica van de gave, als uitdrukking van broederlijkheid”, weer een plaats in het dagelijkse economische leven geven, zegt Benedictus XVI in Caritas in veritate. Hij noemt dat zelfs een “eis aan het economisch denken zelf”.
Vertrouw niet op de blinde krachten van de markteconomie, de ideologie ervan, zegt opvolger paus Franciscus in Evangelii Gaudium. Wij hebben “programma’s, mechanismen en processen” nodig, zegt hij, die gericht zijn op een rechtvaardige, broederlijke verdeling van de goederen van deze aarde, die God aan allen heeft gegeven.
Dienstbaarheid aan de mens is het uitgangspunt van elke economische politiek, schrijft Franciscus aan de Britse premier David Cameron. Begin bij de armsten en de zwakken, zegt hij.
Veel katholieken kennen de schatten van hun eigen Kerk niet of nauwelijks, de sociale leer van de Kerk, de grote sociale encyclieken van de pausen
In zijn sociale encycliek Fratelli tutti (2020) schrijft paus Franciscus over “broederlijkheid en sociale vriendschap”. Lezen katholieken deze teksten? Wordt erover gepreekt? Veel katholieken kennen de schatten van hun eigen Kerk niet of nauwelijks, de sociale leer van de Kerk, de grote sociale encyclieken van de pausen. In Fratelli tutti spreekt paus Franciscus over de éne menselijke familie, over ons als “medereizigers, uit hetzelfde vlees en bloed”.
Wij moeten leven als de heilige Franciscus, zegt hij, juist in onze tijd waarin de afstand tussen mensen blijft groeien, waar in veel landen “overdrijving, extremisme en polarisatie” politieke instrumenten zijn geworden, waar wij verstoken zijn geraakt “van een gemeenschappelijk project”.
De Amerikaanse hoogleraar James Kennedy noemde het verzet van veel mensen in Minneapolis in Minnesota tegen het politieke geweld van hun president een “voorbeeld van gemeenschapszin”, van sociale cohesie, dat ons weer hoop brengt in een tijd die uitsluiting en geweld als normaal voorstelt.
De Amerikaanse olympische sporter Jessie Diggins wijst het extreme geweld van de immigratiepolitie fel af. “Ik representeer hier een Amerika”, zegt zij in Milaan in 2026, “dat respectvol is, waarin men elkaar liefheeft en waar men naar elkaar omkijkt.”
Wij moeten weer terug naar de “civil society”, zal paus Franciscus zeggen, waar mensen voor elkaar opkomen, broederlijk samenleven. Hij waarschuwt keer op keer voor het vervagen van het gevoel deel uit te maken van één menselijke familie. Hij waarschuwt voor het gevaar “onze smaak van broederlijkheid” te verliezen, “onze gedeelde passie voor een gemeenschap van verbondenheid en solidariteit”.
Als we niet veranderen, dan worden we in een “collectieve illusie” in slaap gewiegd, ten prooi aan angst en leegte, in een samenleving die haar menselijkheid verliest, onverschillig wordt voor de ander. Die maatschappij zal dan nog dieper “storten in koortsachtig consumentisme en nieuwe vormen van egoïstisch zelfbehoud”. Dan zullen wij alleen nog maar kunnen denken in termen van ‘zij’ en ‘die’, en niet in die van ‘wij’. Dan hebben we niets van de geschiedenis geleerd, en zal het ‘ieder voor zich’ snel ontaarden in ‘iedereen tegen allen’, erger dan welke pandemie ook.
