Een paar weken geleden was ik samen met Anita Witzier te gast bij de Pauscast van de KRO-NCRV. Het gesprek ging over vasten. Niet alleen over minder boterkoek eten of minder koffie drinken, maar ook over innerlijke oefening. Waarvan zou je eigenlijk moeten afzien om vrijer te worden? Voor mij was het antwoord pijnlijk concreet: het laatste woord krijgen.

Zwart-witkritiek

Als journalist leef je bij de gratie van publieke reacties. Waar de ene lezer onze redactie lovend schrijft over een interview, vraagt de ander waarom we überhaupt dachten dat het een goed idee was om precies datzelfde artikel te publiceren.

En hoewel de ervaring leert dat uitleg zelden tot echte tevredenheid leidt, voel ik toch vaak de aandrang om te reageren. Om redactionele keuzes te verdedigen. Om recht te zetten wat scheef wordt bezien. Om nuance toe te voegen aan zwart-witkritiek. Niet zelden vermomd als: rechtvaardigheidsgevoel.

Morele krachtmeting

Maar ik zal eerlijk zijn… het gaat ook om eer. Om het niet verkeerd begrepen worden. Om de behoefte aan erkenning. En eigenlijk schuurt dat stevig met bedoeling van de Veertigdagentijd.

De veertig dagen voor Pasen zijn namelijk geen morele krachtmeting. Het zijn geen weken waarin we bewijzen hoe gedisciplineerd we wel niet zijn. Het is een oefentijd voor innerlijke vrijheid. Vrijheid van de impulsen die ons beheersen. Vrijheid van de behoefte om altijd op andermans opmerkingen te reageren. Zelfs vrijheid van de drang om gelijk te krijgen.

Dat betekent niet dat onwaarheden onweersproken moeten blijven, of dat grenzen nooit benoemd mogen worden, maar het vraagt wel om onderscheid. Reageer ik omdat de waarheid verdedigd moet worden, of omdat mijn ego gekrenkt is?

Het schavot is nooit verdwenen

Op ‘sociale’ media vervaagt dat onderscheid gemakkelijk. Iedereen heeft daar de mogelijkheid om voor zijn of haar volstrekt ongefundeerde meningen, beledigingen of complottheorieën een podium te bouwen of om iemand aan de schandpaal te nagelen.

Nee, het middeleeuwse schavot is niet verdwenen, het is slechts verplaatst van dorpspleinen naar Facebook, LinkedIn, X en Instagram. Het verschil is alleen dat we nu vrijwillig plaatsnemen in de publieke dialoogarena en toekijken hoe mensen elkaar verbaal steeds harder te grazen nemen.

Maar misschien is de vraag niet alleen waarom anderen zo ongenuanceerd of veroordelend spreken. Misschien is de vraag ook: waarom kruipen hun woorden zo diep onder mijn huid?

‘Dit deed mij pijn’

Meestal willen de mensen die gekwetst of boos reageren op mijn artikelen ook niet overtuigd worden. Ze willen erkend worden. Ze willen zeggen: dit raakte mij, dit deed mij pijn, hier voelde ik me genegeerd of buitengesloten. In zulke gevallen volstaat een eenvoudig ‘waarvan akte’ vaak meer dan een zorgvuldig uitgewerkte verdediging van mijn kant.

Voor iemand met een fel temperament zoals ik is dat geen vanzelfsprekende houding. Zelfs wanneer ik niet op iemand reageer, kan een provocerende opmerking nog uren in mijn gedachten nadreunen. De neiging om te ontmaskeren, te corrigeren, scherp te formuleren, tja, die is aanwezig.

Doorscrollen zonder verbittering

Vasten betekent voor mij daarom dit jaar: niet vasten van lekker eten, maar vasten van zelfrechtvaardiging. Niet iedere misvatting over mij hoeft rechtgezet te worden. Niet alle kritiek vraagt om mijn repliek. Niet elke discussie verdient mijn tijd en energie.

Is dat misschien niet ook de kern van christelijke vrijheid? Dat dat wat mij raakt, mij niet hoeft te beheersen. Dat ik kan doorscrollen op Facebook zonder verbittering. Dat ik kan zwijgen zonder me verslagen te voelen. Dat ik de ander kan erkennen zonder mezelf te verantwoorden.

Je verliest niet noodzakelijk de discussie als je het laatste woord laat liggen. Soms win je er zelfs je ziel mee.