Na ruim anderhalf jaar heeft de Europese Unie een nieuwe gezant voor de godsdienstvrijheid: de katholieke Ierse politica Mairead McGuinness (66). Wie is zij en wat kunnen we van haar verwachten?
“Hè hè, dat werd tijd.” Het staat er nog nét niet letterlijk in de verschillende persberichten die werden verzonden naar aanleiding van het nieuws dat voormalig Eurocommissaris Mairead McGuinness werd benoemd tot EU-gezant voor de godsdienstvrijheid. Maar het is wel degelijk de teneur.
De functie was vacant sinds de vorige Europese verkiezingen in 2024, toen het mandaat van de vorige gezant, de Belg Frans Van Daele, automatisch verliep. Die bekleedde de functie toen nog maar een kleine twee jaar, en was nooit echt uit de startblokken gekomen omdat hij kampte met gezondheidsproblemen. Daarvoor was het gezantschap, op een enkele zeer kortdurende benoeming in 2021 na, ook al jarenlang vacant geweest.
In een reactie zegt SGP-Europarlementariër Bert-Jan Ruissen daarom dat hij niet de indruk heeft “dat Von der Leyen godsdienstvrijheid en christenvervolging hoog op haar prioriteitenlijst heeft staan. Dat terwijl er wereldwijd veel werk is voor deze gezant. Denk bijvoorbeeld aan de situatie in Nigeria, Syrië of Pakistan. Ik wil mevrouw McGuinness daarom vragen om voortvarend aan de slag te gaan en zal haar snel uitnodigen voor een gesprek.”
Taak van de speciaal gezant, vaak ingevuld door een senior EU-diplomaat, is om namens Europa wereldwijd op te komen voor de vrijheid van godsdienst. Zo spande de eerste gezant, de Slovaak Ján Figel, zich namens de EU in voor de vrijlating van Asia Bibi in Pakistan.
“In de woelige zee die de huidige geopolitieke realiteit kenmerkt”, zo schrijft de eveneens Slovaakse EVP-Europarlementariër Miriam Lexmann nu in reactie op de benoeming van McGuinness, “moet de bescherming van de vrijheid van godsdienst of overtuiging, een fundamenteel mensenrecht, ons kompas blijven. Juist in tijden van wereldwijde onzekerheid en conflicten moet de Europese Unie standvastig blijven in het verdedigen van de menselijke waardigheid, de godsdienstvrijheid en de waarden waarop het Europese project is gegrondvest.”
Je zou zeggen: dat pleidooi moet toch onomstreden zijn. Maar dat is het allerminst, ook niet in Lexmanns eigen christendemocratische EVP-fractie. Haar Finse fractiegenoot Sirpa Pietikäinen bijvoorbeeld, ondertekende eind 2025 samen met vooral linkse Europarlementariërs een open brief aan Ursula von der Leyen, waarin zij hun zorgen uitten over de op handen zijnde benoeming van een nieuwe godsdienstgezant.
Hoe belangrijk godsdienstvrijheid ook is, zo stelden de briefschrijvers, het gezantschap mag geen vehikel worden van bewegingen die aan vrouwen- en LHBTI-rechten willen tornen. Dat nu vooral vanuit de conservatieve ECH-fractie enthousiast gereageerd wordt op de benoeming, zal deze parlementariërs bepaald niet geruststellen.
Van links en rechts zal nu dus deze vraag klinken: wat voor vlees heeft men eigenlijk in de kuip met de Ierse politica Mairead McGuinness? Haar cv is op zichzelf dik in orde. McGuinness (1959) is de dochter van een pluim- en melkveehouder, studeerde landbouweconomie in Dublin, en werkte aanvankelijk als journalist met landbouw als specialisme. Ze trouwde met een schapenboer en is moeder van vier kinderen.
Haar politieke loopbaan begon in 2004, toen ze als Europarlementariër aan de slag ging namens de centrumrechtse partij Fine Gael – in het Europarlement tevens bij de EVP aangesloten. Ook in die hoedanigheid bleef ze zich vooral met landbouw en voedselzekerheid bezighouden. Ze diende twee termijnen als vicevoorzitter van het Europees parlement. Van 2020 tot 2024 was zij Eurocommissaris voor financiële zekerheid.
Maar wat kunnen we van haar verwachten nu Von der Leyen haar na een kleine twee jaar terughaalt naar Brussel voor dit gezantschap? Waar staat ze ideologisch? Dat beeld is wat diffuus.
Met haar enorme Europese ervaring heeft Mairead McGuinness op zich goede papieren
Het online tijdschrift Politico citeerde in 2020 een anonieme fractiegenoot die haar omschreef als “conservatiever dan ze op het eerste gezicht lijkt. Haar conservatisme vloeit voort uit haar sterke katholieke geloof, haar verdediging van de familiewaarden en haar gehechtheid aan traditionele christendemocratische waarden”.
Anderzijds: ze staat bepaald niet te boek als een vriend van rechtse politici. Zo botste ze stevig met de Britse populist en euroscepticus Nigel Farage, zo meldt hetzelfde Politico-artikel, en ze spande zich in om Viktor Orbans Fidesz-partij uit de EVP-fractie te weren.
En in 2018 sprak ze zich, na zich lang afzijdig te hebben gehouden, uiteindelijk uit vóór de legalisering van abortus in haar thuisland Ierland.
Wat men zich in Brussel – waar ze immers lang gewerkt heeft en nog maar kort weg is – zeker nog zal herinneren, is dat zij eind 2019 een omstreden rapport schreef over de zogenoemde ‘Artikel 17-dialoog’. Zij pleitte daarin voor een betere toegang van onder meer (maar niet uitsluitend) kerken tot Europese instellingen en volksvertegenwoordigers.
Het rapport lekte uit en werd door pers en politiek afgebrand als “volstrekt krankjorum” (aldus een Franse Europarlementariër) pleidooi om kerkelijke lobbyisten ruim baan te geven in Brussel, en daarmee een “ernstige schending” van de scheiding tussen Kerk en staat.
Het lijkt een wat overtrokken reactie, maar dit zal wel een sentiment zijn waarmee McGuinness bij haar terugkeer als EU-gezant ook onvermijdelijke te maken zal krijgen. Het gezantschap wordt door velen al gezien als een verlengstuk van een uiterst conservatieve kerkelijke agenda, wat ook het talmen van Von der Leyen kan verklaren.
En, wat voorstanders van dit gezantschap – onder wie ook de Europese bisschoppen van COMECE – al langer een doorn in het oog is: het verklaart ook waarom de gezant maar een zeer beperkt mandaat heeft, en de klus naar verluidt maar samen met één deeltijds medewerker moet klaren.
In een persbericht waarin COMECE-voorzitter bisschop Mariano Crociata zijn hartelijke felicitaties overbrengt aan McGuinness, roept hij Von der Leyen dan ook tevens op om “deze functie, zonder verdere vertraging, een krachtig mandaat te geven en haar te voorzien van voldoende personele en financiële middelen”.
Op zich heeft McGuinness met haar enorme Europese ervaring echt wel goede papieren. Ze is geen scherpslijper, wordt breed gerespecteerd, weet hoe de hazen lopen. Maar er is nog één ding dat haar serieus in de weg kan staan, en dat heeft niets met ideologie te maken: net als haar voorganger Van Daele kampt zij met gezondheidsproblemen.
Afgelopen zomer stelde zij zich namens haar partij Fine Gaele kandidaat voor de presidentsverkiezingen in Ierland. Maar in augustus moest zij zich plotseling om medische redenen terugtrekken uit de race.
Als EU-gezant voor de godsdienstvrijheid zal Mairead McGuinness te maken krijgen hooggespannen verwachtingen enerzijds en diepgewortelde argwaan anderzijds. Dat zij met die spanning om kan gaan, daaraan zal niemand twijfelen. De vraag is vooral: zal zij fit genoeg zijn om nu wél uit de startblokken te komen?
