<

Geef om katholieke journalistiek

doneer
Profiel

Jean Daniélou, ‘Franciscus-herder’ avant-la-lettre, stierf in een Parijs bordeel

Alexander Brüggemann - KNA 18 mei 2024
image
Kardinaal Jean Daniélou (1905-1974) Foto: Zenit

De omstandigheden van zijn dood, precies een halve eeuw geleden, deden mensen opkijken: kardinaal Jean Daniélou stierf tussen de prostituees voor wie hij een geestelijk leidsman was. Het zegt uiteindelijk vooral iets over de bijzondere toewijding van een diepgelovige man aan de Bijbel en de Kerk.

In de Franse theologie van de 20e eeuw wordt de jezuïet Jean Daniélou (1905-1974) in één adem genoemd met zijn leermeester en medebroeder Henri de Lubac (1896-1991), evenals de dominicanen Yves Congar (1904-1995) en Marie-Dominique Chenu (1895-1990), geestelijke pioniers van de beweging van arbeiderspriesters.

Terug naar de bronnen

Ze opereren allemaal onder de noemer van de ‘Nouvelle Theologie’ (Nieuwe Theologie), die in de jaren 1930 tot 1950 zowel de traditionele scholastieke theologie als het marxisme kritisch analyseerde.

Terug naar de bronnen, was het motto van de Nouvelle Theologie, die vooral ontstond in de Franstalige wereld en de religieuze ordes. Met een terugkeer naar de traditie van de Bijbel en de vroege kerkvaders zochten deze theologen niet alleen naar de oorsprong van het christelijk geloof. Men zocht ook naar manieren om de dialoog aan te gaan met de moderne samenleving en met andere denominaties en religies.

Nieuwe impulsen

Andere katholieke theologen met een moderne blik in die tijd, zoals Hans Urs von Balthasar en Joseph Ratzinger, hielden zich ook met dergelijke vragen bezig om uit de bronnen nieuwe impulsen te halen voor het geloof van de 20e eeuw.

https://www.kn.nl/categorie/levende-traditie/

Als groot kenner van de Bijbel, de kerkvaders en de vroege Kerk heeft Daniélou ook het Tweede Vaticaans Concilie (1962-1965) verrijkt.

Gezaghebbend academicus

Jean Daniélou werd in 1905 geboren in Neuilly-sur-Seine bij Parijs, een van de favoriete woonplaatsen van de gegoede burgerij. Hij trad op 24-jarige leeftijd toe tot de Sociëteit van Jezus en studeerde theologie bij Henri de Lubac. In 1942 startten de twee de serie Sources Chretiennes, een kritische uitgave van vroegchristelijke bronnen.

“De zeer begaafde theoloog bleef niet in de ivoren toren – integendeel”

Daniélou gaf al snel zelf les, onder andere aan het Institut Catholique in Parijs, waar hij in de jaren zestig decaan was van de katholieke faculteit. Ondertussen bleef hij talrijke artikelen en monografieën schrijven over de leer van de vroege kerkvaders.

Hij bestudeerde ook de leringen en symbolen van de vroege christenen en de geschriften die bij Qumran (1947-1956) aan de Dode Zee werden gevonden in de context van het vroege christendom.

Zelfkant van Parijs

De zeer begaafde theoloog bleef niet in de ivoren toren – integendeel. Hij zocht mensen op en ging de dialoog aan, zowel met gelovigen als met niet-gelovigen. Hij was een herder die ook ging naar waar het schuurde, naar de zelfkant van de Parijse samenleving. Daniélou was, zoals men vandaag zou zeggen, een echte Franciscus-herder.

Adviseur bij het concilie

In tegenstelling tot veel van zijn collega’s kwam hij niet in theologisch conflict met het Romeinse leergezag. Hij kreeg geen publicatie- of onderwijsverbod opgelegd, zoals Congar of De Lubac onder paus Pius XII kregen.

Op het Concilie, dat hij als peritus (adviseur) bijwoonde op uitnodiging van Johannes XXIII, stelde de jezuïet voor om het ambt van diacones opnieuw in te voeren, naar het voorbeeld van de vroege Kerk. Het voorstel kreeg echter geen meerderheid.

Kardinaalshoed

Dat Daniélou geen theologisch buitenbeentje was, blijkt ook uit het feit dat paus Paulus VI hem in april 1969 tot kardinaal benoemde, een eer waartegen hij zich eerder enige tijd had verzet. Daar kwamen wereldlijke eerbewijzen bij: in 1972 werd Daniélou lid van de Academie Française en de Italiaanse Academie van Wetenschappen (Accademia Nazionale dei Lincei).

https://www.kn.nl/nieuwsbrief/

Zoals zoveel theologen van het Concilie was de jezuïet nogal kritisch op de ontwikkeling binnen de Kerk na deze grote kerkvergadering. Niet in de laatste plaats was hij sceptisch over de versoepeling van de religieuze voorschriften en de verschoven focus naar de wereld van vandaag – hoewel hij zelf als religieus en priester de wereld en haar duistere kanten bepaald niet de rug toekeerde.

Overlijden

De omstandigheden van zijn dood op 20 mei 1974 wekten alom verbazing. Kardinaal Daniélou kreeg een hartaanval in het trappenhuis van een Parijs bordeel – “in de uitoefening van zijn pastorale activiteit”, zoals het werd gezegd – pastorale zorg voor prostituees.

Misschien is dit een van de redenen waarom zijn medebroeder paus Franciscus nu spreekt van een “gehavende kerk aan de zijde van de armen”.

Een traditie van eeuwen tegenover de waan van de dag

In een wereld waarin alles voortdurend verandert en onder druk staat, is katholieke kwaliteitsjournalistiek een uniek en kostbaar goed. Op KN.nl heeft u altijd toegang tot het laatste nieuws uit kerk en samenleving, en vindt u uitgebreide reportages en verhelderende analyses van onze gespecialiseerde redacteuren.

Voor maar € 1,40 per week leest u altijd als eerste al het moois dat KN.nl te bieden heeft, heeft u online onbeperkt toegang tot al onze artikelen én steunt u het voortbestaan van de laatste katholieke krant van Nederland.

Dus geef om katholieke kwaliteitsjournalistiek en word lid van KN Online.