Hoofdredacteur
Dit najaar wordt in Noorwegen het canonisatieproces van Sigrid Undset (1882-1949) opgestart, zo maakte de bisschop van Oslo bekend. Wie was deze schrijfster en katholieke bekeerling?
In mei 1929 reisde de toen nog jonge en verre van gevestigde katholieke dichter Anton van Duinkerken naar Noorwegen. In Lillehammer ontmoette hij een internationale literaire celebrity in die tijd: Sigrid Undset. Deze schrijfster had toen net een Nobelprijs voor de Literatuur op zak en had zich enkele jaren eerder, toch hoogst ongewoon in het lutherse land, bekeerd tot het rooms-katholicisme.
Hoewel zij elkaars taal niet machtig waren, moet er meteen een bijzondere verstandhouding zijn ontstaan tussen de twee. “Als Van Duinkerken een paar glazen whiskey ophad sprak hij welke taal dan ook”, aldus zijn reisgenoot, de jonge priester Sjef Theeuwes. “En Sigrid Undset was diep onder de indruk.”
Dat bleek wel uit het feit dat Van Duinkerken drie dagen als gast bij Undset mocht verblijven, in haar huiskapel de Mis mocht dienen “voor de zes katholieken van Lillehammer”, en er vertrok met de officiële toestemming op zak om haar werk in het Nederlands te vertalen.
Dat deed hij ook, en hij zou een fervent pleitbezorger blijven van deze Noorse schrijfster in ons land. Een klein verslagje in het katholieke dagblad De Tijd van 31 oktober 1930 bijvoorbeeld, meldt hoe Van Duinkerken een bevlogen lezing had gehouden over Undset voor de R.K. Diocesane Vrouwenbond te Rotterdam. “De talrijke opgekomen toehoordsters dankten door een geestdriftig applaus”, zo besluit de verslaggever.
Maar ondanks dit vurige apostolaat is de naam van Sigrid Undset inmiddels diep in de vergetelheid weggezakt. Wie zoekt naar Nederlandse vertalingen van haar werk, moet zich tevreden stellen met een handjevol tweedehands vondsten.
In haar thuisland Noorwegen is zij echter allerminst vergeten: bisschop Fredrik Hansen van Oslo maakte op 8 juli bekend dat komend najaar een zaligverklaringsproces zal worden geopend voor Undset. “Zij is veel meer dan een schrijfster en Nobelprijswinnaar”, aldus bisschop Hansen. “Voor ons is zij een voorbeeld van christelijk geloof, van een leven in deugdzaamheid en van het streven naar heiligheid.”
De bekering van Undset tot het katholicisme draaide indertijd uit op een schandaal
“Ze toonde voortdurende en praktische zorg voor de armen. Ze gaf zichzelf in de zorg voor haar dochter, in haar toewijding aan het leven en aan de heiligheid van het leven. Door haar vele boeken heeft ze talloze gelovigen gevormd, hen geïnspireerd om in Christus te leven en getuigenis afgelegd van onze middeleeuwse heiligen.”
Geboren in Denemarken verhuisde haar familie toen zij twee jaar was naar de Noorse hoofdstad Oslo, toen nog Kristiania geheten. Zij groeide op in een gezin dat hooguit nog zeer vaag cultuurchristelijk, maar toch eerder sceptisch-agnostisch te noemen was. Zo is ook haar vroegste literaire werk nog te typeren, dat ze schreef als ontsnapping uit een troosteloze kantoorbaan.
Haar belangstelling voor het geloof, en dan in het bijzonder het katholicisme, groeide rond de Eerste Wereldoorlog onder invloed van Engelse literaire bekeerlingen zoals G.K. Chesterton en met name ook Robert Hugh Benson, auteur van de door recente pausen nog veelgeprezen dystopische roman Lord of the World.
Toch is haar bekering eerder existentieel dan intellectueel. Beslissend in haar leven werd haar huwelijk in 1912 met kunstenaar Anders Svarstad. Naar katholieke maatstaven voorbeeldig was dat allerminst; de verbintenis was zelfs hoogst ongelukkig, hun koppige karakters botsten frontaal, en in 1927 zou het huwelijk ook ontbonden worden – ze leefden toen al jaren gescheiden van tafel en bed.
Toch: in het moederschap vond zij een hogere roeping. Al ging ook dat bepaald niet over rozen. Drie kinderen kreeg het stel, van wie er twee jong overleden. Een tijdlang droeg zij ook nog zorg voor de drie kinderen uit Svarstads eerste huwelijk. Wat de zorg extra zwaar maakte was dat twee van deze zes kinderen zwaar gehandicapt waren.
Maar in een polemisch essay in 1919 rekende zij hartstochtelijk af met het feministische ideaal van die tijd, zoals dat met name door haar landgenoot Henrik Ibsen gepropageerd werd. De vrouwelijke personages in diens toneelstukken lieten hun man en gezin nogal eens in de steek en kozen voor zichzelf en voor de ‘vrije liefde’.
Nonsens, vond Undset, een vrouw vindt nu net haar hoogste vervulling in het moederschap en de zorg voor haar gezin – een standpunt dat in Noorwegen toen al zeer controversieel was.
Literair schoof zij inmiddels ook op van modernistisch realisme naar de historische roman. Haar grote meesterwerk werd Kristin Lavransdatter (1920-1922), een trilogie die zich afspeelt in 14e-eeuws Noorwegen en die haar in 1928 de al genoemde Nobelprijs bezorgde. Steeds meer raakte zij ervan doordrongen dat juist het christendom van voor de Reformatie het beste was dat Noorwegen ooit overkomen was.
In november 1924 werd zij, 42 jaar oud, officieel opgenomen in de rooms-katholieke Kerk, en tevens lid van de dominicaanse lekenorde. Het draaide uit op een schandaal in het protestantse Noorwegen, en ook internationaal baarde haar bekering opzien. Voortaan werd Undset in één adem genoemd met andere grote Europese literaire bekeerlingen, zoals Gertrud Von Le Fort, Paul Claudel, Charles Péguy, Giovanni Papini.
Maar wat ze met die schrijvers ook deelt, is dat ze in hun eigen tijd zeer spraakmakend en veelgelezen waren, maar na de Tweede Wereldoorlog al snel in de vergetelheid raakten. De felheid van hun apologetische werken raakten toen ook in katholieke kringen uit de mode, en in bredere literaire kringen werd er op hun katholicisme sowieso wat neergekeken.
Bij Undset speelde daarbij mee, zo merkte de Vlaamse letterkundige Joris Taels eens op, dat zij in zuidelijke katholieke landen nogal eens voor ‘onorthodox’ werd versleten vanwege de vrijmoedige, typisch Scandinavische manier waarop zij over seksualiteit schreef. In Scandinavië zelf echter, zo getekend door de gematigde lutherse staatskerken, zag men haar eerder als ultra-orthodoxe scherpslijpster.
In 1949 overleed de schrijfster onverwacht na een kort ziekbed, 67 jaar oud. Anton van Duinkerken schreef in De Tijd een lyrisch in memoriam voor zijn “uitermate voorkomende gastvrouw” van twintig jaar daarvoor. Hij betreurde het daarin dat zij nooit meer toegekomen was aan het schrijven van een boek over de Martelaren van Gorcum, zoals ze hem kennelijk beloofd had.
Nog veel betreurenswaardiger is het echter, dat ook de boeken die zij wél geschreven heeft nog maar zo weinig gelezen worden. Wellicht kan een aanstaande zaligverklaring daar verandering in brengen.
