Cyprus is niet alleen zon, zee en strand: het was ook het eerste christelijke land van Europa. Hier begon Paulus zijn allereerste missie, hier bekeerde een Romeinse gouverneur zich, en eeuwenoude fresco’s vertellen nog altijd het verhaal. Tussen marmeren zuilen, verborgen kerken in de bergen en zilveren iconen komt de bijbelse geschiedenis haast tastbaar tot leven.
Na alle verhalen die Sergius Paulus, gouverneur van Cyprus, had gehoord over een paar apostelen die op zijn eiland waren geland, wilde hij die zelf ook wel eens spreken. Daarom nodigde hij hen uit in zijn residentie in Paphos, een imposant paleis met vier vleugels en een centrale binnenplaats.
Voor zijn eerste missiereis was Paulus met Barnabas vertrokken uit Antiochië, de op drie na grootste stad in het Romeinse Rijk, in de provincie Syrië. Zij landden in de vroegere hoofdstad Salamis, in de buurt van het tegenwoordige Famagusta. Daar voegde ook Marcus zich bij hen. Voor Barnabas was het thuiskomen; hij was in Salamis geboren. Het Evangelie predikend trokken zij dwars door Cyprus naar Paphos.
In Sergius’ hofhouding liep ook ene Barjesus rond, een soort waarzegger of astroloog. Hij zag de apostelen als concurrenten en werkte ze waar hij maar kon tegen. Om zijn religieuze boodschap kracht bij te zetten, trof Paulus hem in het bijzijn van de gouverneur met blindheid. Sergius raakte hierdoor zo ervan overtuigd dat het Evangelie dat Paulus predikte het ware was, dat hij zich bekeerde tot het nieuwe geloof.
Dat Paulus op zijn eerste missiereis Paphos bezocht, blijkt niet alleen uit bijbelteksten. Diverse legenden maken er melding van. Een daarvan vertelt dat de gouverneur opdracht gaf hem aan een zuil bij de Panagia Chrysopolitissa-basiliek vast te binden en hem te geselen als straf voor het prediken van het christendom.
Dat verhaal is echter wel zo lek als een mandje. Waarom zou de man die openstond voor Paulus’ verhaal en zich door hem liet kerstenen hem laten geselen? Er is bovendien geen enkel historisch bewijs voor. De basiliek werd trouwens pas bijna vier eeuwen later gebouwd. Het was toen wel de grootste christelijke kerk ter wereld.
Op de archeologische vindplaats in Ano Paphos wordt de plek van de geseling gemarkeerd met een onopvallend marmeren zuiltje. Het staat vlak bij de resten van een rooms-katholieke kerk uit circa 1300, die door de Ottomanen na hun verovering van Cyprus in 1570 werd verwoest.
Wat verderop ligt de Agia Kyriaki-kerk. Het is de enige Grieks-orthodoxe kerk in Paphos die het Osmaanse bewind overleefde. In 1987 gaf bisschop Chrysostomos de kerk in bruikleen aan de rooms-katholieke gemeenschap in zijn stad. Een jaar later gingen ook de anglicanen er hun eredienst houden.
Niet ver van de zuil van Paulus liggen in de oude necropolis van Nea Paphos de Koningsgraven. Zeshonderd jaar lang begroeven rijke burgers hier ondergronds hun doden, in nissen die waren uitgehouwen in de muur van grafkamers. Sommige daarvan zagen eruit als een huis, met een atrium en Dorische zuilen.
Cyprus mag dan wel het eerste christelijke land in Europa zijn geweest, het was voor de eerste christenen kennelijk wel nodig de graftomben ook als vlucht- of schuilplaats te gebruiken. Ze waren niet de enigen, er woonden ook een paar kluizenaars. Een kamer kreeg de naam Patioklesia, wat erop duidt dat die werd gebruikt als kerk.
Historici denken dat er vanaf 965, toen Cyprus door het Byzantijnse Rijk werd ingelijfd, op het eiland meer dan honderd kerken en kloosters met Byzantijnse en post-Byzantijnse muurschilderingen hebben gestaan. Daar zijn er nu in het Troödos-gebergte nog maar tien van over, uit de elfde tot de zestiende eeuw. Sinds 2001 zijn ze allemaal te vinden op de UNESCO-Werelderfgoedlijst.
De muren van onder andere de Agios Ioannis Lampadistis en Timios Stavros in Pelendri vormen een prachtig Byzantijns plaatjesboek vol bijbelse scènes, apostelen en aartsengelen. Bijna elk stukje muur is beschilderd.
Rondreizend door Cyprus kom je op tal van plaatsen, ook bij mensen thuis, dingen tegen die iets van doen hebben met het geloof. Zo bakt Sofia Kyriakou in haar Traditional House in Letimvou speciaal voor de liturgie in haar dorpskerk traditioneel zuurdesembrood, prosphora.
Meer dan wat zout, gist en water en het beste tarwemeel komt er niet aan te pas. Geroutineerd kneedt zij het deeg en drukt met een ronde, houten stempel, een sfragida, een vierkante afbeelding in het brood voor het de houtoven ingaat. In een kruis staan de letters IC XC NIKA.
“Dat zijn de begin- en eindletters van de naam Jezus Christus. En NIKA betekent ‘overwint’”, legt zij uit. Ook elders in haar huis zijn geloofselementen te vinden: een nisje heeft ze ingericht met een icoon en wat bijzondere flessen.
Als we later de Ayios Mamaskapel uitlopen, stopt pal voor de deur een lawaaiige Harley-Davidson. De Hells Angel die erop zit, slaat een kruisje en rijdt door.
Om de hoek maakt zilversmid Michelakis Christou met zijn hamertje de mooiste kapnistomerecha – zilveren borden, vazen en vaten voor de eredienst.
In een iconenwinkel vlak bij de kerk van Sint-Lazarus in Larnaca staat de etalage vol huisiconen. Pronkstuk is een grote zilveren icoon van de Maagd Maria, een replica van de icoon in Panagia Kykkos, een van de beroemdste kloosters van Cyprus. Volgens de legende is de evangelist Lucas de schilder en heeft de Moeder Gods hem zelf ingezegend.
De Bijbel vertelt hoe Christus vier dagen na diens dood Lazarus van Bethanië weer tot leven wekte. Al snel wordt het hem in het Heilig Land, als levend bewijs van Christus’ wonderen, te heet onder de voeten. Hij vlucht met zijn zusters Maria en Martha in een boot zonder zeil, riemen en roer en belandt op miraculeuze wijze op Cyprus.
De apostelen Paulus en Barnabas benoemen hem tot bisschop van Kition, zoals Larnaca toen heette. Dertig jaar lang was hij er bisschop, tot hij voor de tweede keer stierf. “Al die jaren heeft hij maar één keer gelachen. Dat moet hem in die vier dagen in de onderwereld zijn vergaan”, zegt Stavroula Christodoulides, die met dweil en mop de kerkvloer poetst.
In 890 kwam in Larnaca een sarcofaag met de inscriptie Lazarus, vriend van Christus boven de grond. Keizer Leo VI van Constantinopel was er als de kippen bij om in een soort ruilhandeltje het gebeente van Lazarus te bemachtigen. “Als jullie mij de botten geven, bouw ik voor jullie een kerk”, bood hij aan.
Stavroula heeft een heel ander verhaal: “Het gebeente dat keizer Leo meekreeg, was helemaal niet van Sint-Lazarus. Dat hadden ze verstopt. Tijdens restauratiewerk na de grote brand in 1970 kwam de oude kerkvloer en de crypte weer tevoorschijn, met, in een sarcofaag, een schedel. Dat was de echte schedel van Sint-Lazarus.”
In de crypte staan wat grote sarcofagen dicht opeen. Het is een beetje kale bedoening. In een hoekje leunen wat kaarsen in de vorm van een arm, een been en zelfs een hele baby scheef tegen de muur.
Het zijn tamata. Problemen met een ledemaat of een oog, je oor of je hart? Koop zo’n ex voto – het mag ook een metalen plaatje zijn – in die vorm en zet of hang dat bij de icoon van je keuze.
Een man knielt bij de sarcofaag van Sint-Lazarus, zoekt een gebed op zijn mobieltje en verzinkt, al lezend, in gebed.
 |
Lees meer!Dit artikel is afkomstig uit Katholiek Nieuwsblad nr. 38. |
