Ouderen in Kenia zijn hun leven niet zeker als ze van hekserij worden beschuldigd. Zusters ontfermen zich over de slachtoffers en proberen tegelijkertijd deze hardnekkige vorm van bijgeloof uit te roeien. “Dit gaat om macht, eigendom en minachting voor de menselijke waardigheid.”
De Keniaanse kust lijkt een stukje paradijs – kokospalmen wuiven op een briesje dat over de Indische Oceaan aan komt waaien, zandpaden slingeren langs uitgestrekte landerijen – maar niets is minder waar. In de pittoreske dorpjes van de streek ontvouwt zich een sinistere crisis.
Oudere mensen, vooral weduwen, worden steeds vaker het slachtoffer van bruusk geweld, aangewakkerd door bijgeloof en hebzucht. Zij worden beschuldigd van hekserij en mishandeld, verdreven of zelfs gedood door familieleden of anderen die hun land willen inpikken of hen een erfenis willen ontfutselen.
Beschuldigingen van hekserij hebben in de streek een golf van geweld aangewakkerd. Duizenden mensen zijn daardoor hun huis kwijtgeraakt. Volgens officiële cijfers zijn er tussen 2020 en 2022 160 mensen vermoord na een beschuldiging van hekserij. Activisten denken dat het werkelijke aantal een stuk hoger ligt.
De slachtoffers die er wel levend vanaf komen, zoeken vaak gedwongen hun toevlucht tot een van de geïmproviseerde opvangcentra in de regio. Die zijn opgezet door humanitaire organisaties en religieuzen, zoals de Kleine Zusters van de Armen. “Dit probleem draait niet om culturele overtuigingen”, zegt zuster Rosalia Kimuyu. “Het gaat om macht, eigendom en een totale minachting voor de menselijke waardigheid.”
Haar congregatie beheert Nyumba ya Wazee, Swahili voor ‘Huis van de Ouderen’, een opvanghuis dat in 1969 werd opgericht. Vandaag de dag biedt het onderdak aan meer dan vijftig ouderen. De meesten van hen zijn het slachtoffer van geweld of bedreigingen in verband met beschuldigingen van tovenarij en landgeschillen.
“We hebben hier een oudere man wiens familieleden hem probeerden te vermoorden om zijn land te erven”, zegt zuster Rosalia. “Hij vluchtte naar een nabijgelegen kerk, die hem naar ons doorverwees. We hebben ook vrouwen die zijn aangevallen door hun kinderen nadat ze waren beschuldigd van het veroorzaken van ziekte of dood door hekserij.”
De regio Kilifi, waar meer dan 1,4 miljoen mensen wonen, kampt al lange tijd met beschuldigingen van hekserij. Activisten en gemeenschapsleiders zeggen dat deze beschuldigingen steeds vaker worden gebruikt als dekmantel voor landroof en erfenisconflicten, vooral nu toerisme en vastgoedontwikkeling de grondwaarde opdrijven.
We hebben mijn oom aangevallen, maar hij is ontsnapt. Anders hadden we hem vermoord.
“Veel slachtoffers zijn geen doelwit omdat ze iets verkeerd hebben gedaan, maar omdat iemand hun eigendom wil”, zegt Julius Wanyama van Haki Yetu, een mensenrechtengroep die opkomt voor gemarginaliseerde gemeenschappen in de kustregio van Kenia. “Het is hebzucht vermomd als traditie.”
Landkwesties zijn in Kenia complexe problemen met een lange geschiedenis. Tijdens de koloniale overheersing namen de Britten enorme stukken land in beslag. De regering slaagde er na de onafhankelijkheid in 1963 niet in om de problemen op te lossen, wat leidde tot tientallen jaren van geschillen.
Volgens Haki Yetu zorgt een samenhang van onduidelijke afspraken en zwak bestuur ervoor dat opportunisten – vaak familieleden – misbruik kunnen maken van oudere familieleden met eigendomsbewijzen.
“We hadden nooit gedacht dat onze gouden jaren er zo uit zouden zien”, zegt Karisa Ndenge (79), een weduwnaar die nu in Nyumba ya Wazee woont. “We zijn vluchtelingen in eigen land.”
Global Sisters Report, een platform dat zich richt op het werk van vrouwelijke religieuzen wereldwijd, deed onlangs ter plekke onderzoek in Kilifi. Daarbij werden zowel dorpen als opvanghuizen bezocht. Dat onderzoek bracht een opmerkelijk patroon aan het licht: maar weinig vijftigplussers wonen zelfstandig.
Zo woonden in het dorp Ganze in slechts twee van de tien bezochte huishoudens oudere mensen. De rest was gevlucht of gedood, vaak nadat ze door familieleden of buren beschuldigd waren van tovenarij, zo bleek uit interviews.
Dergelijke beschuldigingen ontstaan vaak na onverklaarbare ziektes, sterfgevallen of zelfs werkloosheid. “De meeste van deze ouderen beoefenen hekserij. Ze hebben mensen gedood en armoede en ziekte gebracht”, beweert een 35-jarige inwoner van Ganze, die anoniem wil blijven. “Het zijn hele slechte mensen. Ik vind dat ze niet mogen leven.”
De man zegt dat zijn oom hem behekst had om te voorkomen dat hij een baan zou krijgen, ook al heeft hij een diploma van de universiteit van Nairobi. “We hebben mijn oom aangevallen, maar hij is ontsnapt. Anders hadden we hem vermoord.” Op de vraag of zijn oom een verleden met tovenarij heeft, schudt de man zijn hoofd. “Niemand heeft bewijs. Maar we weten het zeker.”
De tehuizen die Global Sisters Report heeft bezocht, worden merendeels bewoond door slachtoffers van een hekserijbeschuldiging. Het geloof in hekserij zit diep in de samenleving. In veel huizen zijn symbolen die tegen tovenarij moeten beschermen zichtbaar, zoals kippenveren boven de deuropening, offerbloed op muren en rituele kalebassen.
Zelfs in christelijke gezinnen bepaalt deze angst hoe er met ouderen wordt omgegaan, vooral met mensen die alleen wonen of die ‘raar’ gevonden worden.
Volgens kerkleiders heerst er een cultuur van wantrouwen, waarin bij iedere tegenslag naar een ouder iemand wordt gewezen. “Elk sterfgeval en ieder ongeluk wordt toegeschreven aan hekserij”, legt catechist William Charo uit. “Het is altijd iemands schuld; meestal die van een grootmoeder, stiefmoeder of tante.”
Met name oudere weduwen worden gezien als gemakkelijke doelwitten. “Wie land bezit, loopt het meeste risico”, zegt Charo. “Deze mensen knokken jarenlang om een eigendomsakte en moeten vervolgens lijdzaam toezien hoe hun verwanten hun land inpikken.”
Lokale autoriteiten erkennen de groeiende crisis. Alleen al in Kilifi wordt er gemiddeld een oudere per week vermoord. “De overheid wil echt ieders rechten respecteren”, zegt Consolata Machuko, een ambtenaar van het Keniaanse ministerie van Arbeid en Sociale Bescherming. “Maar we hebben nog veel werk te doen.”
In het Kaya Godoma Rescue Centre, een van de vele opvanghuizen in de regio, leeft de 71-jarige Kavumbi Mamanga in angst. Ze ontvluchtte haar huis een jaar geleden nadat ze naar eigen zeggen was aangevallen door haar kinderen. “Mijn zoon bracht een groep dorpelingen mee”, zegt ze zachtjes. “Hij sloeg me en noemde me een heks. Ze zeiden dat ik hun vader en twee familieleden had vermoord met magie.”
Mamanga werd geslagen en gedwongen om kruidendrankjes te drinken als onderdeel van een traditionele ‘proef’ van onschuld. “De volgende ochtend verzamelden ze zich op het plein. Ze gaven me kruiden en zeiden dat als ik schuldig was, ik zou sterven. Ik overleefde het, maar de bedreigingen hielden niet op.”
Met hulp van de politie werd Mamanga overgebracht naar Kaya Godoma. Sindsdien is haar land, dat ze van haar echtgenoot heeft geërfd, door haar kinderen in bezit genomen. “Ik ben geen heks”, zegt Mamanga huilend. “Ze wilden alleen mijn land.”
De zusters en humanitaire groepen die reddingscentra runnen, bieden niet alleen voedsel en onderdak, maar ook advies en juridische ondersteuning. Velen voeren ook voorlichtingscampagnes om bijgeloof te bestrijden en respect voor ouderen te kweken. “We leren mensen dat ongeluk niet veroorzaakt wordt door ouderdom of magie”, vertelt zuster Rosalia. “We helpen de jeugd in te zien dat hun problemen niet worden opgelost door hun grootouders te vermoorden.”
Haar congregatie is ook begonnen met gemeenschapsprogramma’s waarin jongeren de opvanghuizen bezoeken om met ouderen te praten en hun verhalen te horen. Deze ontmoetingen, zegt zuster Rosalia, veranderen langzaam de harten. “We hebben een aantal jonge mannen gezien die zich kwamen verontschuldigen en zeiden dat ze niet beter wisten. We planten zaadjes van medeleven.”
Ondanks deze inspanningen vinden activisten dat de regering meer moet doen – en snel. “Het geweld escaleert”, zegt Emmanuel Katana, voorzitter van het Kaya Godoma Rescue Centre. “We hebben sterkere wetten nodig, snellere rechtspraak en voorlichting om deze schadelijke overtuigingen de wereld uit te helpen.”
Katana en andere voorstanders dringen aan op strengere straffen voor degenen die geweld plegen tegen ouderen, op handhaving van de erfrechtwetten en op een nationale taskforce om onderzoek te doen naar aan hekserij gerelateerde moorden.
Ze roepen ook op tot internationale steun – zowel financieel als diplomatiek – om opvanghuizen te helpen, druk uit te oefenen op de Keniaanse regering en het wereldwijde bewustzijn over de crisis te vergroten.
Zuster Rosalia zegt dat de zusters doen wat ze kunnen, maar overweldigd zijn. “We zorgen voor mensen die omringd zouden moeten worden door kleinkinderen, niet door beveiligers.” Ze gelooft dat de kwestie deel uitmaakt van een breder falen van leiderschap. “Dit is niet alleen een cultureel probleem – het is een bestuurscrisis. Als we onze ouderen niet beschermen, verliezen we de basis van wie we zijn.”
