Amsterdam viert dit jaar op talrijke manieren haar 750-jarig bestaan. Museum Ons’ Lieve Heer op Solder maakt ter gelegenheid van dit feestjaar op unieke wijze het bijna even oude Mirakel van Amsterdam uit maart 1345 zichtbaar met uitzonderlijk mooie objecten.
Het Mirakel wordt jaarlijks in de nacht van zaterdag op zondag na 15 maart met de Stille Omgang in ere gehouden. In de tentoonstelling Mirakel van Amsterdam wordt het wonder van de niet-brandende hostie visueel weergegeven. Onder andere op een koorkap, een processievaandel van de Piusvereniging uit 1871, een gesp van een priestergewaad, een monstrans en een ciborie.
Het mirakel zelf vertelt het verhaal van een zieke man op zijn sterfbed in de Kalverstraat. Hij vraagt om geestelijke bijstand, waar ook het ontvangen van de laatste Communie bij hoort. De ernstig zieke man kan de hostie niet binnenhouden. De hostie wordt daarop volgens de voorschriften verbrand in het haardvuur.
Een dag later vindt een verzorgster de hostie ongeschonden in de nog brandende haard. Een priester neemt de hostie mee naar de Oude Kerk. De hostie keert echter op onverklaarbare wijze terug naar het huis van de zieke man. Dat gebeurt daarna nogmaals.
Daaruit concludeert men dat God op deze plek aanbeden wil worden, en wordt besloten een speciale kapel te bouwen, waar de niet-brandende hostie dagelijks in een monstrans getoond wordt. Er gebeuren vele wonderen en genezingen.
Ook keizer Maximiliaan brengt een bezoek aan de kapel genaamd de Heilige Stede nadat hij genezen is van een zware koorts. Hij geeft Amsterdam het recht om zijn kroon in het stadswapen op te nemen, als dank voor zijn genezing.
De kapel wordt na de protestantse overname van de stad nog driehonderd jaar voor de protestantse eredienst gebruikt. In 1908 wordt de kapel afgebroken en Amsterdam verliest hiermee een van de meest toonaangevende gebouwen uit haar geschiedenis. In deze tentoonstelling zijn nog enkele bouwfragmenten aanwezig.
In de middeleeuwen wordt de processie opgeluisterd met feestelijke muziek en uitbundige kleding, maar sinds het processieverbod verloopt de omgang in stilte. Na de afschaffing van dat verbod heeft het Gezelschap van de Stille Omgang besloten de stilte voort te zetten ter herinnering aan het Mirakel.
De Amsterdammers Lousbergh en Elsenburg hebben zich eind negentiende eeuw ingezet om de Mirakeldevotie door te geven, nadat zij in het bezit zijn gekomen van een oude tekst die de oorspronkelijke middeleeuwse processie gedetailleerd beschrijft. In 1956 liepen maar liefst 80.000 mensen deze processie.
Pastoor Marius, rector van het Begijnhof, schrijft in 1639 het boek Amstelredams eer ende opcomen, met gravures van Boëtius à Bolswert. Daarin geeft hij argumenten aan katholieken voor hun geloof in het Mirakel. Het hostiewonder is namelijk niet alleen een wonderbaarlijke gebeurtenis, maar bevestigt het geloof in de werkelijke verandering van brood en wijn in het lichaam en bloed van Christus.
Het Mirakel van Amsterdam heeft ook hedendaagse kunstenaars geïnspireerd.
Het boek en de negen nageschilderde taferelen op basis van de gravures zijn te bekijken in deze tentoonstelling. Joost van den Vondel, de beroemdste Nederlandse dichter uit de zeventiende eeuw, is rond 1640, onder invloed van Marius, bekeerd tot het katholicisme. Hij heeft twee belangrijke dichtwerken geschreven waarin hij de Kerk en het katholieke geloof bezingt.
Een portret van hem is in deze tentoonstelling aanwezig, evenals zijn in 1645 geschreven Altaergeheimenissen: een lofzang op het Heilig Sacrament, ter ere van het driehonderdjarig jubileum van het Mirakel van Amsterdam.
Op acht overgebleven fragmenten van een doek van Jacob van Oostsanen (1472-1533) zijn enkele van de vroegste weergaven van het Mirakel van Amsterdam te zien. Evenals een werkelijk schitterend zestiende-eeuws borduursel op een kussen en de mirakelkist, gebruikt om archiefstukken van het sacramentsgilde in te bewaren. In de achttiende eeuw wordt deze kist beschouwd als de kist waarin in de veertiende eeuw de niet-brandende hostie is bewaard, maar later is men hieraan toch gaan twijfelen.
De hofdichter Willem van Hildegaersberch (1350-1408) schrijft rond 1390 een van de vroegste beschrijvingen van het Mirakel in het gedicht Van den Sacramente van Aemsterdam. Pompeius Occo (1483-1537) is rond 1500 kapelmeester van de Heilige Stede.
Dankzij zijn financiële bijdragen kan de kapel verrijkt worden met schilderingen, een kerkorgel en -boeken. Beroemd is de Occo Codex, een verzameling meerstemmige religieuze muziekstukken met een nadrukkelijk eucharistisch karakter, van voorname componisten uit de Lage Landen. Ook twee bijzondere pelgrimsinsignes met de symboliek van het Mirakel van Amsterdam zijn aanwezig.
Het Mirakel heeft ook drie hedendaagse kunstenaars geïnspireerd. Kaili Smith heeft een altaarstuk gemaakt waarbij hij inspiratie uit de buurt, uit de collectie van het museum en de verhalen uit de jongerencommunity van het museum heeft gehaald.
Maha Eljak heeft met de jongerencommunity gewerkt aan de totstandkoming van een door jongeren gepubliceerd magazine. Welke verhalen, tradities en objecten moesten er volgens hen voor de toekomst bewaard blijven? Muziekproducer JP Enfant componeerde tot slot een muziekstuk, geïnspireerd op de Occo Codex, dat op de tentoonstelling te beluisteren is.
Voor wie het Mirakel van de Stille Omgang bewust op zich in wil laten werken, is deze tentoonstelling zeker iets voor op de to do-lijst.
De tentoonstelling Mirakel van Amsterdam is tot en met 7 september te zien in Museum Ons’ Lieve Heer op Solder.
