De katholieke Jan Toorop (1858-1928) werd “de hogepriester van de kunst” genoemd. De magnifieke kruiswegstaties die hij honderd jaar geleden maakte zijn voor het eerst samen te zien in museum Singer Laren.
Jan Toorop wordt in 1858 geboren op Java en heeft Noorse, Nederlandse, Javaanse, Chinese en Brits-Indische roots. Hij verhuist op tienjarige leeftijd naar Nederland om onderwijs te volgen. In eerste instantie een opleiding tot bestuursambtenaar, maar in 1880 laat hij zich, met instemming van zijn ouders, inschrijven bij de Rijksacademie te Amsterdam.
Toorop is zich ervan bewust dat hij een koloniaal migrant en een man van kleur is. Zijn omgeving is gefascineerd door zijn historische achtergrond, maar evenzeer is men argwanend en zelfs racistisch.
In de beginjaren van zijn ontwikkeling als schilder sluit zijn werk aan bij De Nieuwe Kunst, ook wel slaoliestijl genoemd. Zijn ingewikkelde lijnenspel in Delftsche Slaolie (1894) heeft raakvlakken met de Javaanse versieringskunst en de batiktechniek.
In zijn tijd in Londen wordt hij getroffen door de grote armoede in Londen en ontwikkelt hij zich tot een sociaal invoelend kunstenaar. Straattafereel in Londen uit 1888 en Avond voor de werkstaking uit 1889 zijn hier pakkende voorbeelden van.
Zijn stijlen zijn enorm divers: tekeningen, schilderijen, etsen, aquarellen en litho’s. Hij maakt ontwerpen voor interieur, glas-in-loodramen, boekomslagen, affiches en postzegels. Hij ontwikkelt zich tot een grenzeloos wereldburger met een geheel eigen beeldtaal en een enorme vernieuwingsdrang die de Nederlandse kunstwereld ten goede komt.
Zijn kruiswegstaties, afkomstig uit de Sint-Bernulphuskerk in Oosterbeek, zijn na honderd jaar alle veertien te bewonderen en te bestuderen in museum Singer Laren. De staties, krijttekeningen op paneel, zijn stuk voor stuk van een kunstzinnige en uitzonderlijke schoonheid. De religieus bewogen Toorop neemt ons mee op de lijdensweg van Jezus op de laatste dag van zijn leven.
Toorop ervaart met zijn kwetsbare gezondheid en zijn huwelijksproblemen een geestelijk houvast aan zijn geloof
Hij krijgt de opdracht van de gefortuneerde Oosterbeekse mevrouw Paulina de Bruijn-van Lede, ter nagedachtenis aan haar overleden man. Toorop werkt eraan tussen 1916 en 1919. De kruisweg is in 1944 tijdens de Slag om Arnhem bewaard gebleven doordat hij veilig in een kluis werd opgeborgen.
Toorop heeft zich in 1905, samen met zijn dochter Charley, katholiek laten dopen. Zijn Ierse vrouw Annie Hall heeft zich enkele jaren eerder al bekeerd. Toorop ervaart met zijn kwetsbare gezondheid en zijn huwelijksproblemen een geestelijk houvast aan zijn geloof. Hij groeit uit tot een voorvechter van het katholieke geloof en van een nieuwe katholieke kunst.
“Er is altijd een onzichtbare engel die mij voortstuwt”, zo omschrijft hij zijn geloof. Hij richt zicht steeds meer op religieuze onderwerpen en baseert de uitvoering ervan op geometrische grondpatronen. Hij is op zoek naar het verbeelden van het goddelijke en wordt in 1918 door kunstenaar Willem van Konijnenburg “de hogepriester van de kunst” genoemd.
De opdracht van de kruiswegstaties is voor hem een vorm van medelijden met Jezus. Toorop identificeert zich met het lijdensverhaal. Later zal hij zeggen dat hij zijn hele ziel en zaligheid erin heeft gelegd. Het resultaat van horizontale en verticale lijnen, de geometrische vormen, de strakke opbouw, de kleuren en het centraal stellen van Jezus in elk kunstwerk maakt dat in alle opzichten helemaal waar.
Diverse bewoners van Oosterbeek hebben als model gefungeerd. Op de tweede statie, het zogenaamde donatricepaneel, staat de schenkster afgebeeld als de kleine knielende figuur, zo onopvallend mogelijk. En uiterst links, met brilletje, pastoor A.C.H. Vossenaar; rechts de burgemeester als schriftgeleerde.
Op de zevende statie, Jezus valt voor de tweede maal onder het kruis, heeft Jan Toorop ook zichzelf afgebeeld: in de rechterhoek, op een bescheiden plaats, als een verscholen zondaar.
Door verlamming van het linkerbeen zit Toorop vanaf 1916 bijna continu in een wagentje. Hij maakt in 1919, op hoop van genezing, nog een reis naar Lourdes. Hij is gedurende zijn leven een gevierde, veelzijdig getalenteerde Nederlandse kunstenaar, die zich met nieuwe stijlen en technieken verder ontwikkelt en ook jonge kunstenaars verder helpt.
Diverse onderscheidingen vallen hem ten deel: commandeur der Orde van Oranje-Nassau, ridder van de Nederlandse Leeuw, Ridder van Sint-Silvester en Sint-Michaël van Beieren.
De kruisweg van Jan Toorop is het hoogtepunt van zijn katholieke oeuvre en zal niemand onberoerd laten. Naar Laren afreizen om via de veertien kruiswegstaties stap voor stap de laatste levensfase van Christus te overdenken is dan ook meer dan de moeite waard.
De tentoonstelling De werelden van Jan Toorop is tot en met 10 mei te zien in museum Singer Laren. De kruiswegstaties zijn er tot en met 19 april te zien. Zie ook singerlaren.nl.
